- Y kromozomu
Biyolojik erkeği oluşturan kromozom; günümüzden ~160 milyon yıl önce üzerinde yaklaşık 1400 gen varken, bugün insanlarda sadece ~45 gene indiği gösterilmiş bir yapı. Direkt olarak X kromozomundan evrimleşmiş; zaman içinde birçok genini kaybetmiş veya X'e sıçramış. Bazı hesaplamalar bu trendin devam etmesi halinde birkaç milyon yıl içinde Y'nin genlerinin tamamen yok olabileceğini öngörürken, daha kapsamlı veriler ve farklı modellemeler bu sonucun kesin olmadığını gösteriyor.
- SRY
Y kromozomu üzerinde bulunan ve Testis Belirleyici Faktör (protein) üreten gen. Bu genin faaliyeti kanguru gibi keseli memelilerde ve insan gibi plasentalı memelilerde testis üretimini başlatır.
- Testis Belirleyici Faktör
SRY geninin ürettiği protein; embriyoda testis üretimini sağlayan faktördür. Testislerin oluşmasını sağlar; testisler sperm üretimine başlar ve salgıladıkları testosteron aracılığıyla sperm kanalının ve penisin oluşmasını ve beynin dokusunun değişmesini sağlar.
- Testis
Erkek üreme organı; sperm üretir ve testosteron salgılar. Testislerin salgıladığı testosteron, sperm kanalının ve penisin oluşmasını sağlar ve beyindeki bazı dokuların farklılaşmasına yol açar.
- Testosteron
Testislerin salgıladığı erkek cinsiyet hormonu; sperm kanalı ve penis oluşumu ile beyin dokusunun değişiminde rol oynar. Testosteron salgılanması sonucunda erkek beyni, kadınlarda daha aktif olan progesteron ve östrojenlere, özellikle östradiol hormonu etkisine karşı duyarsızlaşır.
- Progesteron ve Östrojen (Östradiol)
Kadınlarda daha aktif olan hormonlar; özellikle östradiol erkek beyni için kadınlardaki kadar etkili değildir çünkü testosteron erkek beyinin bu hormonlara duyarsızlaşmasına neden olur.
- Mitoz
Embriyoda hücrelerin sürekli yeni hücreler oluşturduğu bölünme süreci; embriyonun etrafına salgıladığı sinyallerle diğer hücrelerin farklılaşmasını tetikler, böylece kromozomların farklı kısımları okunarak farklı yapılar üretilmeye başlanır.
- Meme dokusu
Memeli hayvanlarda memenin yapısını oluşturan doku; embriyoda yaklaşık 10. gün civarında oluşur, yani cinsiyet farklılaşmasından (6-8. hafta) çok daha önce meydana gelir; bu yüzden hem erkeklerde hem dişilerde meme dokusu ve meme ucu oluşur.
- Meme ucu
Memenin dışarıdan görülen kısmı; memeli embriyoda erken dönemde (yaklaşık 10. gün civarı) oluşur ve cinsiyet belirlenmeden önce ortaya çıktığı için hem erkeklerde hem dişilerde bulunur. Erkeklerde de işlevsel olabilir ve prolaktin artışıyla süt üretimi gerçekleşebilir.
- Prolaktin
Süt üretimi için gerekli hormon; erkeklerin vücudunda çok az miktarda bulunur ve eğer birden yükselirse ve yüksek düzeyde kalırsa erkeklerde süt üretimini tetikleyebilir. Örneğin bazı antipsikotik ilaçlar (Thorazine) hipofizi etkileyerek prolaktin üretimini artırmış ve erkeklerde süt üretimini tetiklemiştir; hipofize baskı yapan tümörler de benzer etki yapabilir. Ayrıca anne sütüyle beslenen yeni doğmuş bebekler anne sütünden aldıkları prolaktin nedeniyle meme uçları kabarıp beyazlaşabilir.
- Thorazine
20. yüzyılın ortalarında antipsikotik ilaç olarak kullanılan bir ilaç; hipofiz bezini etkileyerek aşırı prolaktin üretimine neden olmuş ve gerçekten de erkeklerde süt üretimini tetiklemiştir.
- Hipofiz bezi
Beyinde hormon salgılayan bir bez; Thorazine gibi bazı ilaçların etkilediği veya tümörlerle baskılandığı durumda prolaktin üretimini artırarak süt üretimini tetikleyebilir.
- Dyacopterus spadiceus
Güneydoğu Asya'da yaşayan bir meyve yarasası türü; bu türde erkeklerin de yavrularını sütle besleyebildiği gözlemlenmiş (erkeklerde lakasyon görülebiliyor). Bu özelliğin neden evrimleştiği kesin olarak bilinmiyor.
- X kromozomu
İnsanlarda ve birçok memelide bulunan cinsiyet kromozomu; başlangıçta tıpkı diğer vücut kromozomları gibi birebir aynı iki kopya halinde iken, eşeye özel karakterlerin ortaya çıkmasıyla bu kopyalardan biri farklılaşıp Y kromozomu haline gelmiştir. X kromozomunda orijinalde çok daha fazla gen bulunuyordu.
- Partenogenez (partenogenez)
Eşeysiz üreme yöntemi; arılardaki partenogenez gibi eşeysiz üremeden eşeyli üremeye geçmiş türlerde görülen bir yöntem. Eğer insanlar partenogenez gibi eşeysiz üremeye geçebilseydi Y kromozomunun yok olması tür için sorun olmayabilirdi.
- Seçilim (seçilim baskısı)
Evrimde genlerin frekansını değiştiren doğal süreç; farklı dönemlerde farklı şiddetlerde etkileyebilir, bazı durumlarda Y kromozomundaki gen sayısını azaltan baskılar olabileceği gibi gen sayısını artırıcı seçilim de devreye girebilir.
- Lineer, eksponansiyel ve polinom trendler (istatistikte eğri oturtma)
Veriye farklı türde eğriler oturtma yöntemleri; bir veri setine uyan tek trend çizgisi olarak lineer eğriyi (doğrusal) almak yanlış olabilir—aynı veri eksponansiyel veya 3. dereceden polinom gibi farklı eğrilerle çok farklı gelecek projeksiyonları verebilir. Y kromozomundaki gen sayısının zaman içindeki azalmasını lineer uzatmak hatalı genellemelere yol açabilir.
- Sperm sayısı
Erkek sperminin mililitre başına düşen sperm sayısı; örneğin 1972'de yapılan ölçümlerde ~99 milyon/ml iken 2011'de ~47 milyon/ml bulunmuştur. Sperm sayımı laboratuvarlarda spermin küçük bir örneğinin mikroskop altında sayılması ve oranın baştaki hacme göre türetilmesiyle yapılır; bu yöntem örnek homojen karışmışsa doğru kabul edilir ancak örnek alma ve sayım süreçlerindeki değişkenlikler sonuçları etkileyebilir. Saptanmış eşikler: mililitre başına ~40 milyon civarı erkek doğurganlığının zorlanmaya başladığı seviye; çok düşük değerler (örneğin 5 milyon/ml) kısırlık sınırına işaret edebilir.
- Sperm sayımı yöntemi (örnekleme ve istatistiksel tahmin)
Sperm sayımı, alınan 3-5 ml'lik sperm örneğinin küçük bir kısmının (1-2 damla) mikroskop altında rastgele seçilmiş bir kısmının sayılması ve sayılan hacmin baştaki toplam hacme oranlanarak toplam sperm sayısının istatistiksel olarak belirlenmesi yöntemidir. Bu yöntem sample'ın çok iyi karıştığını ve sayılan küçük damlanın tüm spermleri temsil ettiğini varsayar; aynı örneği farklı laboratuvarlar veya kişiler farklı şekilde sayabilir, ve bireyin sperm sayısı zaman içinde (haftalar içinde %25-50) dalgalanır.
- Toplam Motil (Hareketli) Sperm Sayısı
Önemli bir fertilite ölçütü; toplam sperm sayısından daha anlamlı olabilir çünkü sperm hareketliliği (motilite) sperm hücrelerinin döllenmeye ulaşabilme kapasitesini belirler. Örnek hesap: mililitre başına 40 milyon sperm ve 2 ml boşalma ile 80 milyon toplam sperm; eğer spermlerin %20'si hareketliyse tek seferde 16 milyon hareketli sperm olurken, %80'i hareketliyse 64 milyon hareketli sperm olur; hareketli sperm sayısı yüksekse, toplam sperm sayısı düşük olsa bile üreme sorunu olmayabilir.
- Fitalatlar
Plastiklerin yumuşak olmasını sağlayan, transparanlık ve ömür uzatma gibi özellikler kazandıran kimyasallar; kişisel bakım ürünleri ve kokulu ürünlerin çoğunda bulunur. Vücuda girdiklerinde anti-androjen etkiye sahip olup testosteronu baskılayarak sperm üretimini kısıtlayabilirler. Ana rahmindeki erkeklerin bu kimyasallara maruz kalması ömür boyu testosteron üretimlerini azaltabilir, penis ve testis gelişimini durdurabilir—bu duruma 'fitalat sendromu' denir.
- Polifloroalkil (PFAS)
Teflon tavaların yapışmazlığını, su geçirmez kabanların hidrofobik özelliğini, pizza kartonlarının yağ geçirmezliğini sağlayan kimyasal grup; vücuda girdiklerinde anti-androjen etkiye sahip olabilir ve testosteronu baskılayarak sperm üretimini kısıtlayabilirler.
- Anti-androjen etki
Testosteron ve erkek cinsiyet hormonlarının etkilerini baskılayan etki; bazı kimyasallar (fitalatlar, PFAS vb.) vücuda girdiklerinde anti-androjen etkisi göstererek testosteron üretimini azaltır ve sperm üretimini kısıtlar.
- Fitalat sendromu
Ana rahmindeki erkeklerin fitalatlara maruz kalması sonucu ömür boyu testosteron üretimlerinin azalması ve penis ile testis gelişiminin durması gibi bulgularla tanımlanan durum.
- Negatif seçilim
Evrimde zararlı mutasyonların ve özelliklerin popülasyondan temizlenmesine yol açan seçilim türü; aşırı güçlü bir negatif seçilim baskısı durumunda teorik olarak Y kromozomu çok hızlı biçimde kaybolabilir.
- Partenogenez örneği (arılar)
Arılardaki partenogenez örneği, eşeysiz üremenin nasıl işlediğine dair bir örnektir; bu tür üreme stratejileri insan gibi türlerde uygulanabilse Y kromozomunun yok olması sorun olmayabilirdi.
- Veri standardizasyonu (Dünya Sağlık Örgütü yönergeleri)
Sperm sayımının nasıl yapılması gerektiğine dair metodolojik standartlar; sperm sayımı Dünya Sağlık Örgütü tarafından ancak 1980'de standardize edilmiş ve yönergeler 2000'li yıllarda yaygınlaşmıştır, bu nedenle eski veriler ve farklı laboratuvar protokolleri karşılaştırmaları etkileyebilir.
- Sperm kalitesi (toplam hareketli sperm sayısının azalması)
Sperm sayısının yanında spermlerin hareketliliği ve diğer kalite parametrelerinin (örneğin motilite) düşmesi; güncel çalışmalar toplam hareketli sperm sayısının azaldığını gösteriyor ve farklı türlerde (vizon, timsah, balık vb.) çevresel etkilerle sperm kalitesinde düşüşler tespit ediliyor.