Ahtapotlar Uzaydan, Higgs Bozonu Tanrı'dan, Tüm İnsanlar Adem ve Havva'dan mı Geldi?

228 B görüntülenme02.08.2018
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıCERN: Evrenin Sırlarını Arayan Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi
Derinlemesine

Özet

Video, bilim insanlarının kullandığı isimlendirmeler ve metaforların halk arasındaki yanlış anlamalara nasıl yol açtığını ve aynı zamanda bu yanlış anlamaların bilimin korunmasına nasıl katkı yapabileceğini tartışıyor. Örnekler olarak ahtapotların uzaydan geldiği iddiası, "Tanrı Parçacığı" adı ve mitokondriyal Havva / Y kromozomu Ademi isimlendirmelerinin halkta yarattığı yanlış algılar ele alınıyor.

Terimler

  • Panspermia Hipotezi

    Yaşamın Dünya'da başlamak yerine uzayda evrimleşip dünyaya geldiğine dair olan hipotez.

  • Kambriyen Patlaması

    Videoda, ahtapotların Kambriyen Patlaması sırasında çok hızlı bir şekilde ortaya çıktıkları örneği veriliyor; bağlamda Kambriyen Patlaması, canlı çeşitliliğinin kısa sürede arttığı bir dönemi ifade etmek için kullanılıyor.

  • Genom

    Videoda ahtapotların genomunun 2015 yılında dizilendiği ve bu genomun, şaşırtıcı bazı sonuçlar vermiş olsa da ahtapotların tamamen dünyalı olduğunu ispatlar nitelikte olduğu anlatılıyor; örneğin genomun gösterdiğine göre ahtapotlar ile kalamarlar günümüzden 135 milyon yıl önce ayrıldığını ve ahtapotların Dünya üzerindeki tüm türler ile, hatta insanlarla bile ortak genleri olduğunu gösteriyor.

  • Genom dizilenmesi / genom dizileme

    Videoda geçen kullanımına göre, bir canlının genomunun dizilenmesi (2015'te ahtapotun genomunun dizilenmesi) sonucu, o canlının diğer türlerle olan genetik ilişkileri ve ayrılma zamanları hakkında veri sağlayan bir süreçtir.

  • Virüs

    Videoda, uzayda evrimleşen bir virüsün dünyalı bir türe bulaşabilmesinin imkâna yakın olmadığı, çünkü virüslerin her canlıya bulaşamayacağı; sadece karşılıklı olarak evrim geçirdiği, reseptörlerini tanıdığı türlere bulaşabildiği belirtiliyor.

  • Reseptör

    Videodaki açıklamaya göre virüslerin bulaşabilmesi için tanıdığı reseptörlere sahip türlere gereksinim vardır; yani virüsler sadece reseptörlerini tanıdığı türlere bulaşabilir.

  • Higgs Bozonu (Tanrı Parçacığı)

    Videoda anlatıldığı şekilde 'Higgs Bozonu' halk arasında 'Tanrı Parçacığı' olarak anılıyor; bunun nedeni, Higgs'in uzun yıllar bulunamaması üzerine bilim insanlarının başına 'Lanet Olası Parçacık' (Goddamn Particle) adını takmaları, fakat akademik dergi editörlerinin 'damn' sözcüğünü düşürmesiyle geriye 'God Particle' yani 'Tanrı Parçacığı' kalmasıdır. Bu isimlendirme hatası, Higgs Bozonu ile tanrı arasında bir ilişki olduğu algısını yaratmıştır; oysa işin tanrının keşfiyle hiçbir ilgisi yoktur.

  • Goddamn Particle / Tanrı Parçacığı adlılandırma hikâyesi

    Videoda özetlendiği üzere, Higgs Bozonu uzun yıllar bulunamadığı için bilim insanları ona 'Lanets Olası Parçacık' anlamında 'Goddamn Particle' adını takmışlar; ancak akademik dergi editörleri 'damn' kelimesini düşürünce geriye 'God Particle' yani 'Tanrı Parçacığı' kalmış; bu basit isimlendirme hatası halk arasında yanlış kültürel tartışmalara yol açmıştır.

  • mtDNA Havvası (Mitokondriyal Eve)

    Videoda anlatıldığı gibi, 'mtDNA Havvası' tüm insanların mitokondriyal DNA'sını geriye doğru takip edersek ulaşacağımız kadına verilen isimdir. Bu kişinin döneminde birçok kadın vardır ve her birinin kendi soy hattı vardır; ancak bunlardan sadece biri nihayetinde hepimizi oluşturacak soy hatlarına ulaşır. Diğerlerinin soy hatları belli bir süre sonra bizimkisi tarafından ya da çevresel nedenlerle domine edilerek yok olur. mtDNA Havvası var olan ilk kadın değildir, aralarında eş bile değillerdir ve aynı zaman diliminde bile yaşamamış olabilirler.

  • Y Kromozomu Ademi (Y-chromosome Adam)

    Videoda geçen kullanımına göre, 'Y Kromozomu Ademi' günümüzde yaşayan tüm insanların son ortak atası olan erkeğe verilen isimdir. Bu kişi var olan ilk erkek değildir, mtDNA Havvası ile eşi değildir ve aynı zaman diliminde yaşamamış olabilir; aralarında on binlerce yıl, yüzlerce nesil fark olabilir.

  • Spekülatif iddialar / Spekülasyon

    Videoda anlatıldığı üzere, spekülatif iddialar bilimdeki genel varsayımlara meydan okuyan ve farklı olasılıkları göz önüne almaya iten; ispatlanmamış, kanıtı zayıf veya henüz kanıtlanmamış fikirlerdir. Bunlar bilim insanlarını farklı olasılıklara bakmaya iter fakat kesinlikle genel kabul görmüş argümanlar değildir; kötü habercilik çerçevesinde abartılı bir versiyonu halk arasına yayılabilir ve gerçekmiş gibi algılanabilir.

  • Bilim anlatıcılığı / Bilim popülerleştirme

    Videoda tanımlandığı şekilde, bilim üretmenin ötesinde bilimsel bilgiyi halkın seviyesine uygun, anlaşılır şekilde aktarma işi; bilim insanlarının toplumdan kopmaması, güncel gerçeklerin halka ulaşması ve kültürel ile bilimsel aydınlanmanın canlı tutulması için gerekli olan uygulamadır. Bilgiyi üretmek ile onu anlatmak farklı becerilerdir ve ikisine de önem verilmelidir.

  • Ortak gen

    Videoda geçen açıklamaya göre, bir türün başka türlerle 'ortak genleri' olması, o türün Dünya üzerindeki tüm türlerle, hatta insanlarla bile paylaştığı genetik dizilerin bulunduğunu gösterir; bu ortaklık türler arasındaki evrimsel bağlantıya işaret eder.

  • Soy hattı baskınlığı / domine edilme

    Videoda mtDNA Havvası örneğinde anlatıldığı gibi, bir dönemde birçok farklı soy hattı bulunurken zamanla sadece bazı soy hatları hayatta kalan nesillerin atalarını oluşturur; diğer soy hatları belli bir süre sonra bizimkisi tarafından ya da çevresel nedenlerle domine edilerek yani baskılanarak yok olur.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Ahtapotlar uzaydan geldi ve uzaylıdırlar.

    Ahtapotların genomu ve evrimsel kanıtlar onların Dünya kökenli olduğunu gösterir; uzay kökenli olduklarına dair güvenilir kanıt yoktur.

  • Ahtapotların Kambriyen Patlaması sırasında aniden ortaya çıkmaları uzay kökenini doğrular.

    Genetik veriler ahtapotların kalamarlarla 135 milyon yıl önce ayrıldığını gösterir; bu Kambriyen Patlaması'ndan çok sonra gerçekleşmiştir.

  • Uzayda evrimleşmiş bir virüs kolaylıkla dünyadaki bir türe bulaşır ve onu yeni bir türe dönüştürür.

    Virüslerin konak spesifikliği yüksektir; farklı ve uzak evrimsel geçmişi olan türlere bulaşmaları veya onları hızla yeni bir türe dönüştürmeleri son derece düşük olasılıklıdır.

  • Higgs Bozonu 'Tanrı Parçacığı' adı, parçacığın Tanrı ile ilişkisi olduğu anlamına gelir.

    'Tanrı Parçacığı' halk arasında yerleşmiş bir isimlendirme hatasıdır; orijinali 'Goddamn Particle' esprisinin kısaltılması olup dini bir ispat değildir.

  • 'Goddamn Particle' akademik olarak saygısız veya bilim dışı bir isim yüzünden resmi olarak kabul edildi.

    Asıl ifade bilim insanları arasında espri amaçlı kullanıldı; akademik yayınlar 'damn' kelimesini uygun bulmayıp düşürünce popüler literatürde 'God Particle' kaldı.

  • mtDNA Havvası ve Y kromozomu Ademi, insanlığın ilk kadın ve erkeğiydi ve birbirlerinin eşiydi.

    Bu terimler sadece mitokondriyal DNA ve Y kromozomu soylarını geriye izleyerek bulunan son ortak ataları ifade eder; ilk insanlar, eş ya da tek birey değillerdir ve aynı dönemde yaşamamış olabilirler.

  • Bilim insanlarının ileri sürdüğü spekülatif hipotezler halk tarafından gerçek kabul edilmelidir.

    Spekülatif hipotezler bilimde olasılıkları tartışmak için kullanılır ve genellikle kesin kanıtla desteklenmez; medya bunları abartarak gerçekmuş gibi sunmamalıdır.

  • Bilim anlatıcılığı gereksizdir; bilim üretimi tek başına halkın doğru bilgi almasını sağlar.

    Bilim üretimi kadar bilim iletişimi da önemlidir; doğru ve anlaşılır popülerleştirme olmadan halk yanlış anlamalara ve mitlere açık hale gelir.

  • Bilim insanları halka açıklama yaparken her zaman açıklayıcı ve anlaşılır olur.

    Bilim insanları bazen meslektaşlarına yönelik metaforlar veya kısa ifadeler kullanır; bu da halkın yanlış anlamasına neden olabileceğinden iletişim konusunda daha dikkatli olmaları gerekir.

  • İsimlendirme ve metaforlar önemsizdir ve tartışmalara etki etmez.

    Yanlış veya dikkatsiz isimlendirmeler (ör. 'Tanrı Parçacığı', 'Havva'/'Adem' benzetmeleri) toplumda hatalı inançlar ve gereksiz tartışmalar doğurabilir.

Sorular

  • Ahtapotlar uzaydan mı geldi?

    Hayır; genom verileri ve evrimsel kanıtlar ahtapotların Dünya kökenli olduğunu gösteriyor.

  • Neden bazı kişiler ahtapotların uzaydan geldiğini iddia etti?

    Bazı araştırmacılar Panspermia hipotezini canlandırmak ve alternatif olasılıkları tartışmak için spekülatif fikirler ileri sürdüler; medya ise bunu abartarak servis etti.

  • 2015'te dizilen ahtapot genomu ne gösterdi?

    Ahtapot genomu, onların Dünya kökenli olduğunu, diğer türlerle ortak genlere sahip olduklarını ve kalamarlarla ayrılmalarının 135 milyon yıl önce gerçekleştiğini gösterdi.

  • Ahtapotlarla kalamarlar ne zaman ayrıldı?

    Genom verilerine göre yaklaşık 135 milyon yıl önce ayrıldılar.

  • Uzaydan gelen bir virüs bir deniz canlısına bulaşarak onu ahtapota dönüştürebilir mi?

    Böyle bir senaryo son derece olası değildir çünkü virüslerin konak spesifikliği vardır ve türler arası atlamalar sınırlıdır.

  • Higgs Bozonu neden 'Tanrı Parçacığı' olarak anılıyor?

    Bu isim, parçacığın uzun süre bulunamamasına dair espri amaçlı söylenen 'Goddamn Particle' ifadesinin editörlerce kısaltılmasıyla oluşmuş bir halk söylemidir; dini bir bağlantı yoktur.

  • Higgs Bozonu Tanrı'nın varlığını kanıtlıyor mu?

    Hayır; Higgs bozonu fiziksel bir parçacık olup Tanrı'nın varlığıyla ilgili bilimsel bir kanıt sağlamaz.

  • mtDNA Havvası ve Y kromozomu Ademi kimlerdir?

    mtDNA Havvası, tüm insanların mitokondriyal DNA'sını geriye doğru takip ederek ulaşılabilen son ortak kadın soy adıdır; Y kromozomu Ademi ise Y kromozomlarını geriye izleyerek ulaşılabilen son ortak erkek soy adıdır.

  • mtDNA Havvası ve Y kromozomu Ademi ilk insanlar mıydı veya çift miydi?

    Hayır; onlar ilk insanlar değil, birbirlerinin eşi de olmayabilirler ve aynı dönemde yaşamamış olabilirler; birçok eşzamanlı insan topluluğu vardı.

  • Bilim insanları neden metaforlar ve dini referanslar kullanıyorlar?

    Bazen bilimsel tartışmalarda dikkat çekmek veya kavramları hızlı açıklamak için metaforlar ve kültürel referanslar kullanılıyor, fakat bu halk arasında yanlış anlamalara yol açabiliyor.

Ön Bilgiler

  • Evrimsel biyoloji temel bilgisi
  • Genetik ve DNA/mitokondriyal DNA (mtDNA) hakkında temel anlayış
  • Virüslerin konak spesifikliği ve reseptör kavramı
  • Temel paleontoloji bilgisi (Kambriyen Patlaması gibi dönemler)
  • Bilimsel yöntemin ve kanıtın rolü hakkında temel kavrayış
  • Bilim iletişimi ve popüler bilim arasındaki farklara dair algı

Tarihsel Bağlam

  • Ahtapotların genomunun dizilenmesi — 2015
  • Ahtapotlar ile kalamarların evrimsel ayrımı — yaklaşık 135 milyon yıl önce
  • Ahtapotlar ile kalamarların ayrılmasının Kambriyen Patlaması'ndan 300 milyon yıl sonra olduğu ifadesi
  • Panspermia Hipotezini canlandırmak amacıyla bir makale yayınlanması — tarih verilmemiş
  • Higgs Bozonu'nun uzun yıllar bulunamaması ve sonrasında keşfi — Higgs Bozonu keşfi 2012
  • Higgs Bozonu için bilim insanlarının 'Goddamn Particle' lakabını kullanması ve akademik editörlerin bunu 'God Particle' olarak değiştirmesi — tarih verilmemiş
  • mtDNA Havvası ve Y Kromozomu Ademi kavramsallaştırılması — bu iki bireyin aynı dönemde yaşamadığı ve aralarında on binlerce yıl, yüzlerce nesil fark olduğu ifadesi
  • Kambriyen Patlaması — yaklaşık 541 milyon yıl önce

Kişiler

  • Adem

    Metafor olarak Adem'e gönderme yapıldı; Adem ve Havva anlatısına atıf yapıldı.

  • Havva

    Metafor olarak Havva'ya gönderme yapıldı; mtDNA Havvası terimiyle ilişkilendirildi.

  • mtDNA Havvası

    Günümüzde yaşayan tüm insanların son ortak anne atası olarak adlandırılan kavram; metinde mtDNA Havvası terimi açıklandı.

  • Y Kromozomu Ademi

    Günümüzde yaşayan tüm insanların son ortak erkek atası olarak adlandırılan kavram; metinde Y kromozomu Ademi ifadesi kullanıldı.