Hiç Uyumayan Adam: Mehmet Amca 60 Yıl Hiç Uyumadan Nasıl Hayatta Kalabildi?

2,1 Mn görüntülenme18.08.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıUyku Durumu Yanılgısı: Hiç Uyumadığı İddia Edilen İnsanlar Nasıl Hayatta Kaldılar?
Derinlemesine

Özet

Video, Eskişehir'de yaşayan Mehmet İnanç adlı kişinin 60 yıldır uyumadığını iddia eden hikâyesini ve bunun bilimsel olarak mümkün olup olmadığını irdeliyor; ayrıca uykunun biyolojik gereklilikleri, insomni çeşitleri, mikrouyku ve Ölümcül Ailesel İnsomni gibi örneklerle uykusuzluğun etkileri anlatılıyor. Videoda medyada tekrar eden haberlerin eleştirisi, doğrulama gerekliliği ve uzun süreli uykusuzluğun deneysel kanıtları (Randy Gardner, Maureen Weston vb.) de tartışılıyor.

Terimler

  • İnsomni

    İnsomni, yani uyuyamama hastalığı, insanların isteseler bile uykuya dalmakta sorun yaşamalarına verilen bir isim. Bu kişiler ihtiyaçlarından çok daha az uyuyabiliyorlar ve bu nedenle çoğunlukla gün boyu uykulu hissediyorlar, enerjileri düşük oluyor, kolayca sinirleniyorlar ve depresif bir ruh haline sahip oluyorlar. Mesela bu kişiler ayrıca insomni nedeniyle daha çok trafik kazası geçiriyorlar, derslerine veya işlerine odaklanamıyorlar, öğrenme sorunları yaşıyorlar. İnsomni, kimi zaman kendi başına görülse de genellikle yoğun psikolojik stres, travma, kronik acı, kalp yetmezliği, hipertroidizm, uyku apnesi, reflü, menopoz gibi diğer biyolojik durumlarla bir arada görülüyor. Tabii kafein, nikotin veya alkol bağımlılığı da insomniye sebep olabiliyor. Bu arada eğer bunlar hala sizi tanımlıyor gibi gözüküyorsa ve bu sorunu ara ara yaşıyorsanız, geçici insomniyle boğuşuyor olabilirsiniz; çünkü insomni kısa süreli de olabiliyor, uzun dönemli de. Yapılan çalışmalar, yetişkinlerin %10-30 arasının hayatlarında en az 1 kez insomni yaşadığını gösteriyor. Özellikle de 65 yaş üstü kişilerde ve kadınlarda daha sık görülüyor.

  • Öznel Tümden İnsomni (Uyku Durumu Yanılgısı)

    Öznel Tümden İnsomni diye özel bir uykusuzluk problemi. Bu, Uluslararası Uyku Bozuklukları Sınıflandırması tarafından da tanınan, resmi bir Uyku Durumu Yanılgısı. Bu kişiler, uyku ile uyanıklığı birbirine karıştırıyorlar, uyku halinde olduklarını algılayamıyorlar. Ve bu öyle 'Ya kestirdim mi kestirmedim mi emin olamadım.' gibi, sizin de yaşamış olabileceğiniz türden bir kafa karışıklığı değil. Bu kişiler bildiğiniz uyukluyorlar; ama o sırada uyanık olduklarını, bilinçlerinin yerinde olduğunu sanıyorlar.

  • Nokturnal lagofitalmos

    Özellikle bebekler arasında yaygın olsa da insanların %20'si gözleri açıkken de uyuyabiliyorlar. Buna nokturnal lagofitalmos diyoruz ve bu kişilerin gözleri, uyurken ya tamamen ya da kısmen açık kalıyor.

  • Mikrouyku

    Mikrouyku, beynin çok kısa bir süreliğine kendini uyku durumuna alarak bilinçsiz hale geçmesine verdiğimiz bir isim. Normalde aşırı uyku yoksunluğu çeken kişilerin beyninin zorla uykuya dalmasından kaynaklanıyor; ama bazen sağlıklı insanlarda da araba sürmek veya Evrim Ağacı videosu izlemek gibi monoton işler yaparken yaşanabiliyor. Genelde trafik kazalarının nedeni olarak verilen 'direksiyon başında uyuyakalma', gerçekte mikrouykudan kaynaklanıyor.

  • Ölümcül Ailesel İnsomni

    Bunun en net görüldüğü örnek, Ölümcül Ailesel İnsomni diye bir hastalık. Bu kişilerin 20. kromozomlarının kısa kolunda bulunan ve ebeveynlerinden miras aldıkları bir mutasyon dolayısıyla, beyinlerindeki prion proteinleri yanlış üretiliyor. Bu hatalı katlanan proteinler, talamus bölgesinin şeker tüketimini azaltıyor ve aynı zamanda singulat korteks metabolizmasını yavaşlatıyor. Talamus, vücudun bilinç, uyku durumu ve dikkat gibi özelliklerinden sorumlu bölgelerinden biri. Singulat korteksse talamustan ve neokorteksten aldığı sinyaller yardımıyla limbik sistemi, yani duygudurum, öğrenme, hafıza gibi özellikleri kontrol ediyor. Bu ikisi aksadığında, kişide önce uyku sorunları, panik ataklar, paranoya ve fobiler gelişiyor. 4 ay kadar bunlarla cebelleşen bireyler, sonrasında daha da kötüleşerek halüsinasyonlar görmeye başlıyorlar. Bu semptomlar da 5 ay kadar sürüyor, sonrasında artık uyku miktarı sıfıra iniyor ve hızla kilo kaybetmeye başlıyorlar. 3 ay kadar da bununla mücadele ettikten sonra, beyinleri uykusuzluk nedeniyle demansa uğramaya başlıyor ve çevrelerindeki uyaranlara yavaş yavaş cevap verememeye başlıyorlar, kimliklerini giderek unutuyorlar ve 6 ay kadar sonra, ölüyorlar.

  • Prion proteinleri (hatalı katlanan proteinler)

    Bu kişilerin 20. kromozomlarının kısa kolunda bulunan ve ebeveynlerinden miras aldıkları bir mutasyon dolayısıyla, beyinlerindeki prion proteinleri yanlış üretiliyor. Bu hatalı katlanan proteinler, talamus bölgesinin şeker tüketimini azaltıyor ve aynı zamanda singulat korteks metabolizmasını yavaşlatıyor.

  • Talamus

    Talamus, vücudun bilinç, uyku durumu ve dikkat gibi özelliklerinden sorumlu bölgelerinden biri.

  • Singulat korteks

    Singulat korteksse talamustan ve neokorteksten aldığı sinyaller yardımıyla limbik sistemi, yani duygudurum, öğrenme, hafıza gibi özellikleri kontrol ediyor.

  • Limbik sistem

    Limbik sistemi, duygudurum, öğrenme, hafıza gibi özellikleri kontrol ediyor.

  • Depersonalizasyon

    Depersonalizasyon dediğimiz kişilik ve gerçeklik uyuşmazlığı.

  • Uyku yetmezliği psikozu

    96 saati geçtiğinizdeyse, 'uyku yetmezliği psikozu' dediğimiz bir sorun başlıyor ve artık gerçek olanla olmayanı ayırt etmekte zorlanıyorsunuz. Bu noktada uykuya dalma arzunuz da artık karşı koyulamaz hale geliyor.

  • Tremor

    Tremor dediğimiz titremeler (uykusuzluğa bağlı olarak görülebilen semptomlardan biri).

  • Bilişsel performans

    36 saatlik uykusuzluk, bilişsel performansınızın çakılmasına neden oluyor: Hafızanız zayıflıyor, söylenenleri anlamakta ve uygulamakta zorlanmaya başlıyorsunuz, yeni bir şeyler öğrenemiyorsunuz, davranışlarınız anormalleşiyor, sosyal etkileşimleri takip etmekte zorlanıyorsunuz, bilişsel performansa dayalı görevlerde hata miktarınız katlanarak artıyor.

  • Polifazik mikrouyku düzeni

    Travma dolayısıyla uyku algısında bozulma olabilir ve gün boyunca polifazik bir mikrouyku düzenine geçtiğini fark edemiyor olabilir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Bazı insanlar bir gün bir travma yaşayıp bir daha hiç uyumayacak şekilde uykusuzluğa tamamen bağışık hale gelir.

    Böyle bir kalıcı uyku ihtiyacı kaybı mümkün değildir; travma uyku algısını bozabilir ama kişi mikrouykular veya kestirmeler yapar ve uyku hâlâ gereklidir.

  • Medya haberlerindeki 'uyumayan adam' türündeki iddialar bilimsel ve doğrulanmış bilgilerdir.

    Bu haberlerin çoğu eski hikayelerin yeniden yayınlanmasıdır ve genellikle tıbbi/akademik doğrulama veya hakem denetimli yayınlarla desteklenmemiştir.

  • Uyku bir tiryakiliktir ve zorunlu bir ihtiyaç değildir ("Uyku gıda değil, tiryakiliktir").

    Uyku temel bir biyolojik ihtiyaçtır; beslenme ve hormonal/enerji yenilenmesi gibi hayati işlevler uyku sırasında yapılır ve yoksunluk ciddi hasara yol açar.

  • Gözleri açık görünen bir kişi kesinlikle uyanıktır.

    Bazı insanlar (yaklaşık %20) gözleri açıkken de uyuyabilir (nokturnal lagofitalmos), bu nedenle görünüşe bakarak uyuklamadığını varsaymak hatalıdır.

  • İnsomni sadece uykuya dalamama hissidir ve genelde masumdur.

    İnsomni tanısı gündüz işlevselliğinin bozulmasıyla konur; trafik kazaları, öğrenme sorunları, depresyon gibi ciddi sonuçları olabilir.

  • Uzun süre uyumayan insanların beyinleri normal işleyişini sürdürebilir, sadece biraz yorgun olurlar.

    Uzun süreli uyku yoksunluğu bilişsel keskinlikte ciddi düşüş, halüsinasyonlar, psikoz ve sağlık bozukluklarına yol açar; beyin mikrouykulara zorlanır.

  • Fatal Familial Insomnia gibi nadir genetik vakalar, insanların uykuya ihtiyaç duymadığını veya uzun süre uyanık kaldıklarını gösterir.

    Bu hastalık aslında uykunun ne kadar hayati olduğunu gösterir; hastalar uykuyu kaybettikçe nörolojik çöküş yaşar ve birkaç ay içinde ölürler.

  • Denetimsiz rekorlar (uzun süre uyanık kalma) bilimsel olarak insan dayanıklılığını kanıtlar.

    Denetimsiz rekorlarda mikrouyku ve kayıt eksikliği olabilir; güvenilir sonuçlar için tıbbi denetim ve EEG gereklidir.

  • Birinin geleceği görebildiğini söylemesi diğer iddialarının doğruluğunu kanıtlar.

    Böyle beyanlar genellikle anıların zaman sırasının karışması veya sonradan kurgulama ile açıklanabilir ve objektif kanıt sağlamaz.

Sorular

  • İnsan beyni uyumaya ihtiyaç duymaksızın yıllarca fonksiyonlarını sürdürebilir mi?

    Hayır; omurgalılar için uyku temel bir ihtiyaçtır ve gerçekten uzun süre uyumamak ağır bilişsel bozulma, halüsinasyonlar, psikoz benzeri durumlar ve genetik vakalarda ölümle sonuçlanabilir.

  • İnsomni (uyuyamama) nedir?

    İnsomni, kişinin istese bile uykuya dalamaması ve bunun gündüz işlevselliğini bozması durumudur; kısa veya uzun dönemli olabilir.

  • Öznel Tümden İnsomni (Uyku Durumu Yanılgısı) nedir?

    Bu durumdaki kişiler aslında uyuyor olabilirler ama bunun farkında değildirler; dış gözlemciler uyuduklarını görebilir.

  • Uykusuzluğun kısa ve uzun vadeli etkileri nelerdir?

    Kısa vadede bitkinlik, dikkat ve hafıza düşüşü, mikrouykular; 48–96 saatlerde halüsinasyonlar, depersonalizasyon ve uyku yetmezliği psikozu gelişebilir; uzun vadede bağışıklık ve metabolik sorunlar görülebilir.

  • Fatal Familial Insomnia nedir ve sonucu nasıldır?

    Genetik bir prion hastalığı olan Fatal Familial Insomnia, talamus ve korteks metabolizmasını bozarak önce ağır uyku bozukluğu sonra nörolojik çöküş ve birkaç ay içinde ölüme yol açar.

  • Mikrouyku nedir ve neden tehlikelidir?

    Mikrouyku, beynin kısa süreli kendini uykuya almasıdır; özellikle araç kullanma gibi monoton görevlerde fark edilmeden gerçekleşip kazalara yol açabilir.

  • Medyada çıkan uzun süre uyanık kaldığı iddiaları güvenilir mi?

    Genellikle güvenilir değildir; haberler çoğunlukla eski hikayelerin yeniden kullanımıdır ve iddialar bilimsel denetim veya EEG gibi kayıtlarla doğrulanmamıştır.

  • Uzun süre uyanık kalma rekorları nelerdir ve ne kadar güvenilirdir?

    Denetimsiz iddialar onlarca yıl sürse de güvenilir, denetimli rekor Randy Gardner'ın ~11 gün 25 dakika uyanık kalmasıdır; denetimli olmayan rekorlar mikrouykuları ve doğrulanamayan durumları içerebilir.

  • Uyku neden gereklidir?

    Uyku öğrenmeyi pekiştirir, beyindeki toksinleri temizler, sinaptik bağlantıları düzenler, hücre yenilenmesini ve hormon dengesini sağlar; bunların eksikliği ciddi işlev bozuktur.

  • Birinin gerçekten hiç uyumadığını nasıl doğrularız?

    Objektif doğrulama için elektroensefalogram (EEG) gibi tıbbi kayıtlarla kişinin beyin aktivitelerinin uyku evreleri göstermediğinin kanıtlanması gerekir.

Ön Bilgiler

  • Temel insan fizyolojisi bilgisi (özellikle beyin yapısı: talamus, korteks)
  • Uyku fizyolojisi ve uyku evreleri hakkında temel kavrayış
  • Genetik temeller ve prion hastalıkları hakkında başlangıç düzeyi bilgi
  • Klinik semptom tanımları (halüsinasyon, depersonalizasyon, demans)
  • Temel istatistik/epidemiyoloji kavramları (prevalans)
  • Medya okuryazarlığı ve bilimsel yayınların farklılığı konusunda farkındalık

Tarihsel Bağlam

  • 2022 - Mehmet İnanç'ın yaklaşık 95-96 yaşında olması gerektiğinin belirtilmesi
  • 2015 - Haberlerde Mehmet İnanç'ın o zaman 89 yaşında olduğu bildirildiği yıl
  • 2014 - Aktüel Dergisi'nden Sebla Koçan'ın Mehmet İnanç haberi
  • 2012 - Mehmet İnanç hikayesinin daha önce gündeme geldiği yıl
  • 2008 - Yeni Şafak gazetesinde hikayenin en eski kaydının yayınlandığı yıl
  • 1997 - Tercüman Gazetesi'nin kapanışı
  • 2006 - Vietnamlı Thái Ngọc'nun 2006'da, güya 33 sene uykusuz kaldıktan sonra durumunu anlattığı yıl
  • 1973 - Thái Ngọc'nun ateşli bir hastalık geçirdiği yıl (sonrasında uykusuzluk iddiası)
  • 1894–1947 - Al Herpin'in 1894'ten 1947'deki ölümüne dek bir kez bile uyumadığını iddia etmesi
  • 1977 - Maureen Weston'un bildirilen en uzun süre uykusuz kalma rekoru olarak 18 gün 16 saat süresi (1977)
  • 1963 - Randy Gardner'ın hem rekortmenlik denemesi hem de Stanford Üniversitesi uyku araştırmacıları tarafından izlenen 11 gün 25 dakika süren uykusuzluk deneyi
  • Guinness Rekorlar Kitabı'nın artık sağlık tehdidi oluşturabilecek bu tür rekorları takip etmemesi
  • 2015 ve 2020 - Hürriyet'in 2015 haberini 2020'de yeniden sunması ve haberin medyada tekrar gündeme gelmesi
  • Ölümcül Ailesel İnsomni hastalığının tanımlanması ve bu hastalığın genetik prion disfonksiyonu nedeniyle hızla ölümle sonuçlanan seyri
  • 19. Yüzyıl
  • 20. Yüzyıl
  • 21. Yüzyıl
  • Son 15 yıl

Kişiler

  • Mehmet İnanç

    Eskişehir'de yaşayan ve 60 küsür yıldır hiç uyumadığını iddia eden (videonun merkezi konusu, 'Mehmet Amca').

  • Thái Ngọc (Tay Nok)

    1973'te ateşli bir hastalık geçirdikten sonra 48 yıl boyunca hiç uyumadığını iddia eden kişi.

  • Al Herpin

    1894'ten 1947'deki ölümüne dek (53 yıl) bir kez bile uyumadığını iddia eden kişi.

  • Sebla Koçan

    Aktüel Dergisi'nden; 2014'te yaptığı haberde Mehmet İnanç'ın eşi Lütfiye Hanım ile röportaj yapan kişi.

  • Lütfiye Hanım

    Mehmet İnanç'ın eşi; muhabire 'Ara sıra kestiriyor.' diyerek vakayı objektif gözlemci olarak nitelendiren kişi.

  • Maureen Weston

    Guinness Rekorlar Kitabı'nda tutulan dönemlerde en uzun uykusuzluk rekorunu kırdığı iddia edilen (1977'de 18 gün 16 saat) kişi.

  • Randy Gardner

    1963'te Stanford Üniversitesi'nden araştırmacıların çalışması kapsamında 11 gün 25 dakika uyanık kalarak denetimli olarak takip edilen kişi.