Kötü Olduğunu Bildiğiniz Şeyleri Yapmaya Neden Devam Ediyorsunuz?

916 B görüntülenme19.03.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıDavranış Değişikliğinin Psikolojisi: İstenmeyen Davranışları Nasıl Değiştirirsiniz?
Derinlemesine

Özet

Bu video, insanların kötü olduğunu bildikleri davranışları neden sergilediklerini ve bu davranışların arkasındaki psikolojik mekanizmaları inceliyor. Alışkanlıkların oluşumu, davranış değişimi teorileri ve sosyal baskının etkisi gibi konular ele alınıyor.

Terimler

  • Sigara izmariti

    Bu iğrenç görünümlü izmaritler, doğaya en çok fırlatılan çöplerden birisi: Her yıl 4.5 trilyon, evet 4.5 TRİLYON adet, yani yaklaşık 750.000 TON sigara izmaritini doğaya atıyoruz!

  • Alışkanlık

    Alışkanlıklar, hayatımızı şekillendiren en önemli davranış kalıpları. Bugün gün içinde sergilediğiniz davranışların %40 civarı, bilinçli olarak aldığınız kararlara değil, alışkanlıklarınıza dayanıyordu.

  • Pavlovyen biçimde şartlanma

    Bu, bir yerde köpeklerin Pavlovyen biçimde, yani klasik olarak şartlanmasına da benziyor. Çünkü her alışkanlığımız, aslında 3 temel evreden oluşuyor: Tetikleyici, davranışın kendisi ve ödül.

  • Tetikleyici

    Eğer diş fırçalamak sizin için bir alışkanlıksa, yemeğinizi bitirmeniz bir tetikleyici görevi görüyor ve beyniniz anında, hiçbir özel karar almasına gerek kalmaksızın, diş fırçalama davranışını tetikliyor.

  • Davranış

    Davranışın kendisi, alışkanlığın bir parçasıdır ve belirli bir tetikleyiciye yanıt olarak ortaya çıkar.

  • Ödül

    Ödül her zaman belirgin olmayabilir; ama diş fırçalama sonrası ağzınızda hissettiğiniz temizlik hissi veya iyi bir şey yapmış olmayla birlikte gelen güzel duyguların sebep olduğu dopamin salgısı bile beyin için yeterli bir ödül olabiliyor.

  • Transteoretik Model

    Bu davranış değişimi teorilerinden Transteoretik Model adı verilen yaklaşımda, buna “niyet-öncesi dönem” diyoruz. Yani Emre’nin davranışlarını değiştirmek yönünde bir niyeti bile yok.

  • Niyet-öncesi dönem

    Bu, Emre’nin davranışlarını değiştirmek yönünde bir niyeti bile yoktur.

  • Niyet fazı

    Yanlış olduğu bilinen davranışları sergileyenlerin genel niteliklerini yansıtan karakterleri konu edinen kamu spotları, reklam filmleri, YouTube videoları ve benzeri görsel çalışmalar, bu tarz konularda farkındalığı arttırabiliyor ve kişileri, Transteoretik Model'in “niyet fazı” dediği evreye sokabiliyor.

  • Sosyal Biliş Teorisi

    Bu, davranışı etkileyen çevresel ve bireysel faktörleri ayrı ayrı inceleyen bir teori.

  • Çevresel faktörler

    Emre'nin durumunda olan, çevresel faktörlerden biri olan sosyal faktörlerin, spesifik olaraksa bir rol modelinin, yanıltıcı etkiye sahip olması.

  • Bireysel yetkinlik

    Bu, insanların kendi davranışlarını değiştirme kapasitesini ifade eder.

  • Mantıklı Davranış Teorisi

    Bu teoriye göre motivasyon eksikliği, konulara yönelik tutum ve tavırlarımızdan kaynaklanıyor ve bu tutum ve tavırlar, direkt olarak davranışlarımızı belirliyor.

  • İklim krizi

    İklim krizini kontrol altına almak için hepimizin elini taşın altına koyması gerekiyor.

  • Sosyal baskı

    Tuvaletinizi yaptıktan sonra el yıkama davranışını ele alalım. Aceleniz olduğunda, etrafta kimsecikler de yoksa, belki elinizi yıkamadan tuvaletten çıkabilirsiniz; ama eğer tuvalette sizden başka biri daha varsa, o kişinin sizi görecek olması, alelacele bile olsa elinizi yıkıyormuş gibi yapmanızı sağlayabilir.

  • Davranış değişimi

    Davranışı sadece bir kez değiştirmek yetmez. Mesela Emre'nin sigara atmayı sadece 1 aylığına bırakmasını istemeyiz. İşin asıl zor tarafı, bunu yıllar yılı, mümkünse ömür boyu sürdürmek.

  • Eğitim

    Bunu da Sosyal Biliş Teorisi çerçevesinde inceleyebiliriz. Bu, davranışı etkileyen çevresel ve bireysel faktörleri ayrı ayrı inceleyen bir teori.

  • Toksik maddeler

    Sigara izmaritleri sadece bir kağıttan ibaret değil. O attığınız izmarit içinde formaldehit, nikotin, arsenik, kurşun, bakır, krom, kadmiyum ve bir dizi poliaromatik hidrokarbon var. Ve bunların önemli bir bölümü doğa için toksik maddeler.

  • Çevre kirliliği

    Sokakların temiz ve kullanılabilir çöplere sahip olduğundan emin olunması, çevre kirliliğini dikkate değer miktarda azaltıyor.

  • Bireysel sorumluluk

    Modern davranış modellerine göre sorumluluğu tamamen çevreye atmak da hatalı.

  • Sosyal çatışma

    Potansiyel olarak doğabilecek sosyal çatışma, günümüzde tehlikeli boyutlara ulaştığı için, birçok insan artık bundan çekiniyor.

  • Davranışsal sorun

    Ortada bir gerçek, bir davranışsal sorun var. Sonrasında onu nasıl düzeltebileceğinize dair rasyonel, test edilebilir, yani uygulanabilir hipotezler geliştiriyorsunuz.

  • Hipotez

    Sonrasında onu nasıl düzeltebileceğinize dair rasyonel, test edilebilir, yani uygulanabilir hipotezler geliştiriyorsunuz.

  • Evrim Ağacı

    Günümüzde Evrim Ağacı gibi popüler bilim platformları işte bu nedenle var.

  • Kötü davranış

    Kötü davranış sergileyen bir kişiye uygulayabileceğiniz en güçlü sosyal baskı, birkaç saniyenizi ayırıp kötü davranışı sergileyenleri sözlü olarak uyarmak.

  • Cezalandırma

    İşte saydığım diğer tüm olasılıkların dışında kalan bu tür Emreler için tek çözüm, kötü davranışları cezalandırmak ve iyi davranışları ödüllendirmek.

  • Ödüllendirme

    Örneğin bazı belediyeler, belli sayıda sigara çöpünün toplanması karşılığında belli bir miktar ödül koyabilirler.

  • Çöp kutusu

    Eğer insan trafiğinin yüksek olduğu yerlerde çöp tenekelerini yüzlerce adımda bir yerleştirirseniz veya hiç teneke koymazsanız, çöplerin yere atılma ihtimalini de katlayarak arttırmış oluyorsunuz.

  • Sosyal baskı

    Eğer ki bu konuda tamamen vurdumduymaz değilseniz, kimi zaman birazcık sosyal baskı, tuvaletten çıkmadan önce ellerinizi yıkamak için yeterli olur.

  • Davranışsal değişim

    İşte böyle... Burada temel davranış değişimi modellerinin önemli bir kısmına değindik.

  • Kilo verme

    Bu nedenle mesela kilo vermek için uygulanan diyetlerin %90'ından fazlası, diyetin başlangıcından sonraki ilk 5 yıl içinde başarısızlıkla sonuçlanıyor ve kişiler eski kilolarına dönüyorlar.

  • Eğitim

    Kaliteli eğitim, aydın bir toplum, birbirini destekleyen insanların ve kurumların varlığı çok önemli.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Sigara izmaritleri sadece kağıttan ibaret değildir; aslında formaldehit, nikotin, arsenik, kurşun, bakır, krom, kadmiyum ve poliaromatik hidrokarbonlar gibi toksik maddeler içerir.
  • Kötü davranış sergileyen herkes canavar değildir; bazıları bu davranışların yanlış olduğunu bilmeyebilir veya yanlış yönlendirilmiş olabilir.
  • Alışkanlıkların sadece kötü alışkanlıklar olduğu düşüncesi yanlıştır; alışkanlıklar hem olumlu hem de olumsuz davranışları kapsar.
  • Davranış değişikliğinin sadece bireysel bir çaba ile olacağı düşüncesi yanlıştır; çevresel ve toplumsal faktörler de önemlidir.
  • Sadece cezalandırmanın yeterli olacağı düşüncesi yanlıştır; ödüllendirme ve pozitif pekiştirme de gereklidir.
  • İnsanların davranışlarını değiştirmek için sadece yasaların yeterli olacağı düşüncesi yanlıştır; eğitim ve farkındalık da gereklidir.
  • Sosyal baskının her zaman olumsuz sonuçlar doğuracağı düşüncesi yanlıştır; doğru kullanıldığında olumlu etkiler yaratabilir.
  • Kötü davranışların sadece bireylerin sorumluluğunda olduğu düşüncesi yanlıştır; toplumun da rolü vardır.
  • Davranış değişikliğinin sadece kısa vadeli olacağı düşüncesi yanlıştır; sürdürülebilir değişim uzun vadeli bir çaba gerektirir.
  • İnsanların davranışlarını değiştirmek için sadece olumsuz sonuçların gösterilmesi yeterli değildir; olumlu sonuçların da vurgulanması gerekir.

Sorular

  • Kötü olduğunu bildiğiniz şeyleri yapmaya neden devam ediyorsunuz?
  • İnsanlar neden kötü olduğunu bildikleri davranışları sergiliyorlar?
  • Alışkanlıklar nasıl oluşur?
  • Alışkanlıkların temel evreleri nelerdir?
  • Davranış değişimi için hangi teoriler vardır?
  • Davranış değişiminde motivasyonun rolü nedir?
  • Sosyal baskı davranışları nasıl etkiler?
  • Eğitim ve farkındalık nasıl sağlanır?
  • Davranış değişikliğinin sürdürülebilirliği nasıl sağlanır?
  • Bilimsel yöntem neden önemlidir?

Ön Bilgiler

  • İnsanların kötü olduğunu bildikleri davranışları neden sergilediklerini anlamak için alışkanlıkların nasıl oluştuğunu bilmek önemlidir.
  • Alışkanlıkların hayatımızı şekillendiren önemli davranış kalıpları olduğunu anlamak gerekir.
  • Alışkanlıkların üç temel evreden oluştuğunu bilmek: tetikleyici, davranışın kendisi ve ödül.
  • Davranış değişimi teorileri hakkında temel bilgiye sahip olmak, özellikle Transteoretik Model ve Sosyal Biliş Teorisi.
  • Kötü davranışların nedenlerini anlamak için bireysel ve çevresel faktörleri değerlendirmek önemlidir.
  • Motivasyonun davranışları nasıl etkilediğini anlamak, davranış değişimi için gereklidir.
  • Sosyal baskının davranışları değiştirmedeki rolünü bilmek önemlidir.
  • Eğitim ve farkındalığın davranış değişimindeki etkisini anlamak gerekir.
  • Davranış değişikliğinin sürdürülebilirliğini sağlamak için toplumsal destek ve çevresel faktörlerin önemini bilmek.
  • Bilimsel yöntemin sorun çözmedeki rolünü anlamak, bireylerin davranışlarını değiştirmelerine yardımcı olabilir.

Kişiler

  • Emre

    Sigara içen ve çöpünü yere atan bir karakter olarak davranış kalıplarını açıklamak için kullanıldı.

  • Katherine Hayhoe

    Texas'ta rüzgar enerjisi konusunda motivasyonu artırmak için önerilerde bulundu.

  • Çağrı Mert Bakırcı

    Video sunucusu ve davranış değişimi üzerine bilgi veren kişi.