- Sigara izmariti
Bu iğrenç görünümlü izmaritler, doğaya en çok fırlatılan çöplerden birisi: Her yıl 4.5 trilyon, evet 4.5 TRİLYON adet, yani yaklaşık 750.000 TON sigara izmaritini doğaya atıyoruz!
- Alışkanlık
Alışkanlıklar, hayatımızı şekillendiren en önemli davranış kalıpları. Bugün gün içinde sergilediğiniz davranışların %40 civarı, bilinçli olarak aldığınız kararlara değil, alışkanlıklarınıza dayanıyordu.
- Pavlovyen biçimde şartlanma
Bu, bir yerde köpeklerin Pavlovyen biçimde, yani klasik olarak şartlanmasına da benziyor. Çünkü her alışkanlığımız, aslında 3 temel evreden oluşuyor: Tetikleyici, davranışın kendisi ve ödül.
- Tetikleyici
Eğer diş fırçalamak sizin için bir alışkanlıksa, yemeğinizi bitirmeniz bir tetikleyici görevi görüyor ve beyniniz anında, hiçbir özel karar almasına gerek kalmaksızın, diş fırçalama davranışını tetikliyor.
- Davranış
Davranışın kendisi, alışkanlığın bir parçasıdır ve belirli bir tetikleyiciye yanıt olarak ortaya çıkar.
- Ödül
Ödül her zaman belirgin olmayabilir; ama diş fırçalama sonrası ağzınızda hissettiğiniz temizlik hissi veya iyi bir şey yapmış olmayla birlikte gelen güzel duyguların sebep olduğu dopamin salgısı bile beyin için yeterli bir ödül olabiliyor.
- Transteoretik Model
Bu davranış değişimi teorilerinden Transteoretik Model adı verilen yaklaşımda, buna “niyet-öncesi dönem” diyoruz. Yani Emre’nin davranışlarını değiştirmek yönünde bir niyeti bile yok.
- Niyet-öncesi dönem
Bu, Emre’nin davranışlarını değiştirmek yönünde bir niyeti bile yoktur.
- Niyet fazı
Yanlış olduğu bilinen davranışları sergileyenlerin genel niteliklerini yansıtan karakterleri konu edinen kamu spotları, reklam filmleri, YouTube videoları ve benzeri görsel çalışmalar, bu tarz konularda farkındalığı arttırabiliyor ve kişileri, Transteoretik Model'in “niyet fazı” dediği evreye sokabiliyor.
- Sosyal Biliş Teorisi
Bu, davranışı etkileyen çevresel ve bireysel faktörleri ayrı ayrı inceleyen bir teori.
- Çevresel faktörler
Emre'nin durumunda olan, çevresel faktörlerden biri olan sosyal faktörlerin, spesifik olaraksa bir rol modelinin, yanıltıcı etkiye sahip olması.
- Bireysel yetkinlik
Bu, insanların kendi davranışlarını değiştirme kapasitesini ifade eder.
- Mantıklı Davranış Teorisi
Bu teoriye göre motivasyon eksikliği, konulara yönelik tutum ve tavırlarımızdan kaynaklanıyor ve bu tutum ve tavırlar, direkt olarak davranışlarımızı belirliyor.
- İklim krizi
İklim krizini kontrol altına almak için hepimizin elini taşın altına koyması gerekiyor.
- Sosyal baskı
Tuvaletinizi yaptıktan sonra el yıkama davranışını ele alalım. Aceleniz olduğunda, etrafta kimsecikler de yoksa, belki elinizi yıkamadan tuvaletten çıkabilirsiniz; ama eğer tuvalette sizden başka biri daha varsa, o kişinin sizi görecek olması, alelacele bile olsa elinizi yıkıyormuş gibi yapmanızı sağlayabilir.
- Davranış değişimi
Davranışı sadece bir kez değiştirmek yetmez. Mesela Emre'nin sigara atmayı sadece 1 aylığına bırakmasını istemeyiz. İşin asıl zor tarafı, bunu yıllar yılı, mümkünse ömür boyu sürdürmek.
- Eğitim
Bunu da Sosyal Biliş Teorisi çerçevesinde inceleyebiliriz. Bu, davranışı etkileyen çevresel ve bireysel faktörleri ayrı ayrı inceleyen bir teori.
- Toksik maddeler
Sigara izmaritleri sadece bir kağıttan ibaret değil. O attığınız izmarit içinde formaldehit, nikotin, arsenik, kurşun, bakır, krom, kadmiyum ve bir dizi poliaromatik hidrokarbon var. Ve bunların önemli bir bölümü doğa için toksik maddeler.
- Çevre kirliliği
Sokakların temiz ve kullanılabilir çöplere sahip olduğundan emin olunması, çevre kirliliğini dikkate değer miktarda azaltıyor.
- Bireysel sorumluluk
Modern davranış modellerine göre sorumluluğu tamamen çevreye atmak da hatalı.
- Sosyal çatışma
Potansiyel olarak doğabilecek sosyal çatışma, günümüzde tehlikeli boyutlara ulaştığı için, birçok insan artık bundan çekiniyor.
- Davranışsal sorun
Ortada bir gerçek, bir davranışsal sorun var. Sonrasında onu nasıl düzeltebileceğinize dair rasyonel, test edilebilir, yani uygulanabilir hipotezler geliştiriyorsunuz.
- Hipotez
Sonrasında onu nasıl düzeltebileceğinize dair rasyonel, test edilebilir, yani uygulanabilir hipotezler geliştiriyorsunuz.
- Evrim Ağacı
Günümüzde Evrim Ağacı gibi popüler bilim platformları işte bu nedenle var.
- Kötü davranış
Kötü davranış sergileyen bir kişiye uygulayabileceğiniz en güçlü sosyal baskı, birkaç saniyenizi ayırıp kötü davranışı sergileyenleri sözlü olarak uyarmak.
- Cezalandırma
İşte saydığım diğer tüm olasılıkların dışında kalan bu tür Emreler için tek çözüm, kötü davranışları cezalandırmak ve iyi davranışları ödüllendirmek.
- Ödüllendirme
Örneğin bazı belediyeler, belli sayıda sigara çöpünün toplanması karşılığında belli bir miktar ödül koyabilirler.
- Çöp kutusu
Eğer insan trafiğinin yüksek olduğu yerlerde çöp tenekelerini yüzlerce adımda bir yerleştirirseniz veya hiç teneke koymazsanız, çöplerin yere atılma ihtimalini de katlayarak arttırmış oluyorsunuz.
- Sosyal baskı
Eğer ki bu konuda tamamen vurdumduymaz değilseniz, kimi zaman birazcık sosyal baskı, tuvaletten çıkmadan önce ellerinizi yıkamak için yeterli olur.
- Davranışsal değişim
İşte böyle... Burada temel davranış değişimi modellerinin önemli bir kısmına değindik.
- Kilo verme
Bu nedenle mesela kilo vermek için uygulanan diyetlerin %90'ından fazlası, diyetin başlangıcından sonraki ilk 5 yıl içinde başarısızlıkla sonuçlanıyor ve kişiler eski kilolarına dönüyorlar.
- Eğitim
Kaliteli eğitim, aydın bir toplum, birbirini destekleyen insanların ve kurumların varlığı çok önemli.