Tarım Devriminin Sonuçları Nelerdir? Yerleşik Hayat ve Ekonomi Nasıl Değişti?

Tarım Devrimi, insan topluluklarının avcılık ve toplayıcılıktan geçimin esas olarak tarıma dayandığı bir yaşam düzenine geçişini ifade eden tarihsel dönüşümdür. Bazı toplulukların tarımı yaklaşık on iki bin yıl önce benimsemesiyle başlayan bu süreç tek bir merkezde ve aynı anda ortaya çıkmamıştır. Yakın Doğu, Çin, Sahra Altı Afrika, Mezoamerika ve Güney Amerika gibi birbirinden uzak coğrafyalarda tarım farklı dönemlerde bağımsız olarak gelişmiştir. İnsanlar yabani bitki ve hayvan türlerini seçerek yönetmeye başlamıştır. Bu süreç kalıcı köylere, iş bölümüne ve binlerce yıl sonra Eski Çağ'ın büyük kentlerine uzanmıştır.

Uzun süre büyük taş yapıların inşası için tarımsal üretimin gerekli bir önkoşul olduğu varsayılmıştır. Oysa arkeolojik bulgular bu sıralamayı sorgulatmaktadır. Göbekli Tepe'nin bazı erken yapıları, tarımdaki evcilleştirmeden daha eskidir. Ürdün Vadisi'ndeki yükseltilmiş döşemeli tahıl ambarları da evcilleştirmeden önceye tarihlenmektedir. Üstelik Tilo Kerig ve arkadaşlarının konut büyüklüklerini inceleyen araştırması, Neolitik'in ilk 2.000 yılında belirgin bir servet eşitsizliği bulmamıştır. Bu yazı tarımın yerleşik hayata ve Eski Çağ ekonomilerine etkisini katman katman ele almaktadır. Önce bitki yetiştirme ile evcilleştirme arasındaki fark açıklanmaktadır. Ardından yerleşik yaşamın insan bedeni ve biyolojik çeşitlilik üzerindeki maliyetleri incelenmektedir. Son olarak Mezopotamya ve Mısır'da tapınak, saray, vergi ve yazı etrafında örgütlenen yeniden dağıtım ekonomileri anlatılmaktadır.

Tarım Devrimi Nedir?

Tarım Devrimi, Neolitik Devrim (İng: "Neolithic Revolution") olarak da adlandırılmaktadır. Kordas ve arkadaşlarına göre bazı insan toplulukları yaklaşık on iki bin yıl önce tarımı benimsemiştir.⁠^[1] Bu tarih yaklaşıktır. Bazı toplulukların tarımı niçin benimsediği ise henüz bütünüyle açıklığa kavuşmuş değildir. V. Gordon Childe, ilk kez 1936 yılında yayımlanan ve üçüncü basımı 1956 yılında yapılan Man Makes Himself adlı eserinin beşinci bölümünde bu süreci "Neolitik Devrim" başlığı altında incelemiştir.⁠^[5] Childe'a göre insan ekonomisini dönüştüren ilk devrim, insana kendi besin arzı üzerinde denetim kazandırmıştır.

Bu kadar eski dönemlere ait dönüşümleri doğru bir zaman çizelgesine oturtmak için arkeologlar radyokarbon kalibrasyonu (İng: "radiocarbon calibration") yöntemine başvurmaktadır. Arkeolojik tarihlemelerde sıkça "cal" önekiyle karşılaşılmaktadır. Bu önek, verilen tarihin radyokarbon kalibrasyonu sonucunda elde edildiğini gösterirken, tarihleme ölçeği olan cal BP (İng: "calibrated years before present") ise günümüzün takvim yılını esas almamakta ve referans kabul edilen 1950 yılından önceki kalibre edilmiş takvim yıllarının sayısını ifade etmektedir.⁠^[16]

Bitki Yetiştirme ve Evcilleştirme Farkı

Neolitik Devrim incelenirken iki kavramı birbirinden ayırmak gerekmektedir. Arkeobotanik araştırmalarında bitki yetiştirme (İng: "cultivation") ile evcilleştirme (İng: "domestication") aynı anlama gelmemektedir.⁠^[9] Fuller ve arkadaşlarına göre bitki yetiştirme, toprak ortamını değiştirmeyi ve bitkileri yönetmeyi kapsamaktadır. Bitkilerin evcilleştirilmesi ise yetiştirilen bitkilerde, onları yönetilmeyen yabani topluluklardan farklı kılan değişimlerle ilgilidir. Başka bir deyişle yetiştirme insanın eylemlerini, evcilleştirme ise bu bitkilerdeki değişimi göstermektedir. Bir bitki topluluğu yönetilmeyen yabani topluluklardan farklılaşmamışsa evcilleştirmeden söz edilmemektedir.

Evrim Ağacı

İnsanlar bitkileri yenilebilir özelliklerine göre seçmiştir. Bu müdahale bitkilerde zamanla kademeli fakat önemli değişimlere yol açmıştır. Benzer bir seçilim süreci hayvan sürülerinin yönetiminde de işlemiştir. Örneğin hayvanların evcilleştirilmesinde uysallık, fiziksel güç, kolay bulunan besinlerle beslenebilme, hızlı büyüme ve sık üreme gibi insanlara doğrudan yarar sağlayan özellikler belirleyici olmuştur.

Bağımsız Tarım Merkezlerinin Yayılışı

Evcilleştirme tek bir bölgede başlamamıştır. Kordas ve arkadaşlarına göre tarım farklı kıtalarda ve farklı zamanlarda bağımsız olarak gelişmiştir. Başlıca tarım merkezleri Yakın Doğu, Çin, Sahra Altı Afrika, Mezoamerika ve Güney Amerika olarak sıralanmaktadır.

Yakın Doğu ve Çin'de evcilleştirilen temel tahıllar farklıydı. Yakın Doğu'da başlıca tahıllar buğday ve arpa olmuştur. Buna karşılık Çin'deki ilk tarımsal gelişmelerin temel ürünleri darı ve pirinç olarak öne çıkmıştır. Kuzey Çin'in yerli temel tahılları iki darı türüydü (İng: "foxtail millet" ve "broomcorn millet"). Amerika kıtasındaki bağımsız tarım merkezlerinde ise bambaşka bitki ve hayvan türleri ekonominin temeline yerleşmiştir. Örneğin Mezoamerika'da yaşayan topluluklar önce kabağı, daha sonraki dönemlerde ise mısırı evcilleştirirken, Güney Amerika'da, günümüz Peru topraklarındaki erken halklar lamaları evcilleştirerek çok yönlü bir ekonomik kaynak elde etmiştir. Evcil lamalar bu topluluklara et sağlamıştır. Hayvan gücü, gübre ve giysilik lif de lamalardan elde edilmiştir.

Tarımın bu ana merkezlerde bağımsız olarak ortaya çıkmasını, zamanla komşu coğrafyalara doğru gerçekleşen yayılma dalgaları izlemiştir. Örneğin buğday yetiştiriciliği Bereketli Hilal'den Akdeniz bölgesine ve Kuzey Avrupa'ya yayılmıştır. Melinda A. Zeder'e göre Akdeniz'de Neolitik yaşamın yayılışı farklı süreçlerin birleşimini içermiştir. Bunlar nüfus hareketi (İng: "demic diffusion"), yerel benimseme ve bağımsız evcilleştirme öğeleridir.⁠^[7] Kuzey Afrika'da ise çevre koşulları giderek kuraklaşmıştır. Hayatta kalmak zorlaşınca topluluklar çölün kıyılarındaki vahalara ve nehir boylarına çekilmiştir. Nil Vadisi, çöllerin içinden geçen ince ve uzun bir verimlilik kuşağıydı. Bu kuşak, nehrin düzenli taşkınları sayesinde varlığını sürdürüyordu. Buğday, arpa, koyun, keçi ve sığırın evcilleştirilmesine ilişkin bilgi ile tarım teknolojisi, Nil Vadisi'ne yaklaşık MÖ 7000 ile 6000 arasında, muhtemelen Levant bölgesiyle kurulan temas yoluyla ulaşmıştır.⁠^[4]

Yapay zeka ile üretilmiş görsel (Evrim Ağacı)

Yerleşik Köy Düzeninin Kuruluşu

Shelach-Lavi ve arkadaşlarının Kuzeydoğu Çin araştırmasında yerleşikliğe geçiş, bölgede daha önceki dönemlerde görülmeyen kalıcı yapılara yatırımla, çanak çömlek üretiminde büyük bir artışla ve büyük öğütme taşlarıyla tanımlanmaktadır. Bu araştırmaya göre dayanıklı besinler büyük miktarda toplanıp uzun süre saklanmıştır. Bu depolama, aynı yerde yıl boyunca yaşamayı ve daha büyük toplulukların beslenmesini mümkün kılmıştır.

Kordas ve arkadaşlarına göre bu erken köy toplulukları geride hiçbir yazılı kayıt bırakmadığından, tarihçiler ve arkeologlar onların inanışlarını ve tutumlarını sadece ürettikleri nesneleri inceleyerek yorumlayabilmektedir.

Erken Köy Yerleşimlerinin Yapısı

Erken tarım köylerinin nüfus ölçeği hakkında önemli veriler bulunmaktadır. Frank Hole'a göre İran'da bilinen bütün Neolitik yerleşimler yağmura dayalı tarımın yapılabildiği bölgelerde kurulmuştur. Bu erken İran köylerinin tipik nüfusu ise sadece 50 ila 100 kişiydi.⁠^[6] Başka bir deyişle İran'daki tipik Neolitik yerleşimler binlerce kişilik kasabalar değildi. Benzer bir demografik tablo günümüz Irak topraklarında, Dicle ve Fırat nehirleri arasındaki bölgeyi tanımlayan Mezopotamya için de geçerlidir. Kordas ve arkadaşlarına göre tarımsal uygulamalar Mezopotamya'ya yaklaşık MÖ 8000 dolaylarında, hatta belki daha erken bir tarihte ulaşmış olsa da nüfus bunu izleyen yaklaşık iki bin yıl boyunca küçük kalmıştır. Bu erken topluluklar genellikle 100 ila 200 kişilik küçük köylerde yaşamını sürdürmüştür.

Kordas ve arkadaşlarına göre Çatalhöyük'teki evler kerpiçten inşa edilmiştir. Aralarında hiçbir sokak, yol veya geçit bulunmadan birbirine bitişik biçimde kümelenmişlerdir. Sakinler evlerine damdan girmekteydi. Erken köylerin ekonomik yapısı incelendiğinde, insanların tarıma geçer geçmez eski geçim yollarını tamamen terk etmediği görülmektedir. Örneğin Çatalhöyük halkı ne bütünüyle tarımcı ne de bütünüyle avcı-toplayıcı bir yaşam sürmüştür. Aksine bu insanlar iki stratejiyi birleştirmiştir. Benzer şekilde Nil Vadisi'ndeki erken Neolitik topluluklar da balıkçılık ile tarımı birlikte kullanmıştır. Tahıl öğütmek, uzun saatler yerde diz çökerek ve öğütme taşlarının üzerine eğilerek yapılan zahmetli bir işti.

Birmingham Museums Trust, Susheela Burford, 2020-12-07 16:33:11, CC BY 2.0

Childe, Man Makes Himself adlı eserinin üçüncü basımının önsözünde bütün çiftçilerin çömlekçi olmadığını belirterek eski genellemelerinden birini düzeltmiştir.⁠^[5]

Tarımsal Üretim Yenilikleri

Amy Bogaard ve arkadaşlarının Avrupa'nın erken çiftçileri üzerindeki incelemeleri, bu çiftçilerin ürün verimini artırmak için hayvan gübresi ve su yönetimi kullandığını göstermiştir. Yoğun gübreleme, bitki yetiştiriciliği ile hayvan sürülerinin yönetimini birbirine bağlamıştır.⁠^[10] Kordas ve arkadaşlarına göre evcil koyunlardan kırkılan yün eğrilerek ipliğe dönüştürülüp kumaş olarak dokunmuştur. Tarımsal teknikler arasında ise saban (İng: "plow") ve onu çekmek için kullanılan evcil hayvanlar da yer almıştır. Kerig ve arkadaşlarına göre hayvan çekim gücü (İng: "animal traction") ürün üretimini, özellikle ekim yatağının hazırlanmasını ve taşımayı artırdığında kişi başına kullanılabilen enerji de artmaktadır.

Çatalhöyük'te yaşayan topluluklar tarım ürünleri, dokuma eşyalar, kil kaplar ve özellikle doğal bir volkanik cam olan obsidyen (İng: "obsidian") ticareti yürütmüştür.⁠^[1] Kordas ve arkadaşlarına göre günümüz Pakistan sınırları içinde yer alan Mehrgarh topluluğu MÖ 7000 gibi erken bir tarihte arpa yetiştirmiştir. Topluluk keçi ve koyun da beslemiştir. Kazılarda ortaya çıkan pek çok malzeme ise çok uzak coğrafyalardan getirilmiştir. Bu malzemeler, yerleşimin bir tür uzun mesafeli ticarete katıldığını göstermektedir.

Nüfus Artışının Biyolojik Maliyetleri

Tarım iyi işlediğinde düzenli bir besin kaynağı ve depolanabilecek bir ürün fazlası sağlayabiliyordu. Kordas ve arkadaşlarına göre tarım çok daha büyük nüfusların beslenmesini mümkün kılmıştır. Fakat çiftçiler hava koşullarına avcı ve toplayıcılardan çok daha bağımlıydı. Ekinlerin yeterli miktarda su alması, ancak fazlasını almaması gerekiyordu.

Avcı ve toplayıcıların aksine tarımcılar, elverişli hava koşullarına sahip yerlere kolayca göç edemiyordu.

Neolitik Demografik Geçiş Süreci

Jean-Pierre Bocquet-Appel, Neolitik demografik geçişi (İng: "Neolithic demographic transition") açıklamaya çalışmıştır. Bu geçişte doğurganlık daha yüksek değerlere yönelmiştir.⁠^[11]

Jbocquet, CC BY-SA 4.0

Bu geçişi açıklayan modellerden birinde, sürecin başlangıcı dışında doğum ve ölüm oranları yaklaşık olarak eş zamanlı yükselmektedir.⁠^[11] Shelach-Lavi ve arkadaşlarının Kuzeydoğu Çin'deki sistematik arkeolojik yüzey incelemeleri, ilk yerleşiklik aşamasından sonra nüfusun ve köy toplumunun karmaşıklığının hızla arttığını göstermektedir. Bu bölgedeki Xinglongwa kültürünün büyük köyleri yaklaşık 5 hektara ve 40'a kadar konut yapısına ulaşabilmiştir.⁠^[14] Clark Spencer Larsen ve arkadaşlarının incelediği Çatalhöyük'te 13 hektarlık bir alanı kaplayan büyük höyük, yaklaşık MÖ 7100 ile 5950 yılları arasında 1.150 yıl boyunca kesintisiz olarak iskan edilmiştir.⁠^[12] Kordas ve arkadaşlarına göre kalabalık tarım toplulukları, insan ve hayvan atıklarının büyük miktarda biriktiği yerlerde yaygınlaşan salgın hastalıklara daha açıktı.

Beslenme Daralmasının Sağlık Etkileri

Kordas ve arkadaşlarına göre erken çiftçilerin beslenmesi avcı-toplayıcılara göre daha az çeşitliydi. Beslenme çoğunlukla nişastalı bir veya iki temel ürüne dayanıyordu. Sınırlı çeşitlilik vitamin ve mineral eksikliklerine yol açabiliyordu. Larsen ve arkadaşlarına göre erken çiftçiler hakkındaki küresel biyoarkeolojik bulgular, iskelet ve diş hastalıklarında (İng: "skeletal and dental morbidity") bir artış olduğunu göstermektedir.⁠^[12]

Zeder'e göre evcilleştirme ve evcilleştirmeye dayalı tarımsal ekonomiler dünya ölçeğinde biyolojik çeşitlilikte değişikliklerle bağlantılıdır. Örneğin Akdeniz adalarının yerli küçük memelileri aşırı avlanmadan, yaşam alanı kaybından ve anakaradan getirilen istilacı türlerle rekabetten etkilenmiştir.⁠^[7]

Yapay zeka ile üretilmiş görsel (Evrim Ağacı)

Neolitik Geçişe Dair Bulgular

Kordas ve arkadaşlarına göre tarımı öğrenmek veya tarımla karşılaşmak, her topluluğun onu benimsemesi anlamına gelmemiştir.

Aşağıdaki üç örnek, Neolitik geçişe ilişkin bulguları ele almaktadır.

Göbekli Tepe, Dhra ve Kuzeydoğu Çin

Örneklerden ilki Göbekli Tepe kazılarından gelmiştir. Kordas ve arkadaşlarına göre buradaki bazı erken yapılar yaklaşık 11.600 yıl öncesine (yaklaşık MÖ 9600) tarihlenmektedir. Bu yapılar tarımdaki evcilleştirmeden daha eskidir. Bu keşif yapılana kadar araştırmacılar, Göbekli Tepe'deki gibi büyük taş (megalitik) mimari yapıların inşası için tarımsal üretimin gerekli bir önkoşul olduğunu varsayıyordu.

İkinci örnek olarak Ian Kuijt ve Bill Finlayson'ın Ürdün'de, Ölü Deniz yakınındaki Dhra yerleşiminde yürüttüğü çalışmalar, depolamanın evcilleştirilmiş tahıldan önce de var olduğunu göstermiştir. Kalibre edilmiş ölçümlerde Dhra ambarları, evcilleştirme öncesi bir bağlamda yaklaşık 11.300 ile 11.175 cal BP (yaklaşık MÖ 9350 ile 9225) aralığına tarihlenmiştir. Bu ambarların yükseltilmiş döşemeleri hava dolaşımı sağlamak ve besinleri kemirgenlerden korumak üzere tasarlanmıştı.⁠^[8]

Üçüncü örnek olarak Gideon Shelach-Lavi ve arkadaşlarının Kuzeydoğu Çin'de yaptığı araştırma, yerleşiklik ile evcilleştirmenin zaman ölçeklerini birbirinden ayırmıştır. Bölgedeki erken Neolitik 12D56 yerleşiminden çıkarılan bitki kalıntılarının çoğu yabani meyve ve sert kabuklu yemişlerden oluşuyordu. Darı evcilleştirmesinin başlangıcına dair izler bu yerleşimde görülmektedir. Ancak 500 yıl sonraki 12D16 yerleşiminde bile kalıntılar hala ağırlıkla yabani meyve ve yemişlerden oluşmaktaydı. Sadece az sayıda darı tohumu bulunmaktaydı.⁠^[14] Bu bulgular, Kuzeydoğu Çin vakasında yerleşik yaşam biçiminin ve kültürel düzenlemelerin birkaç yüzyıl içinde hızla geliştiğini, buna karşılık bitkilerin evcilleştirilmesi sürecinin birkaç binyıl boyunca çok yavaş ilerlediğini göstermektedir. Araştırmacılar bu bölgede yerleşiklik ve yetiştiriciliğin başlangıcını kıtlık veya çevre baskısıyla değil, stresten uzak, elverişli ve bol kaynaklı koşullarla açıklamaktadır. Yine de yazarlar, bu gözlemlerin bütün bağımsız tarıma geçiş vakaları için geçerli olmayabileceğini belirtmektedir.

Erken Dönem Servet Eşitliği

Neolitik geçişle ilgili bir başka konu, tarımsal ürün fazlası (İng: "surplus") ile toplumsal eşitsizlik arasındaki ilişkidir. Üretilen bir ürün fazlası ekonomide doğrudan üreticiler tarafından tüketilme, başka mallar elde etmek amacıyla takas edilme ve küçük bir grup tarafından kendi elinde toplanma olmak üzere üç farklı biçimde kullanılabilmektedir. Ancak ürün fazlası eşitler arasında da bölüşülebileceği için, depolanan her fazla ürün zorunlu olarak servet eşitsizliği doğurmamaktadır.

Yapay zeka ile üretilmiş görsel (Evrim Ağacı)

Kerig ve arkadaşlarına göre emek üretkenliği (İng: "labor productivity"), yani çalışılan birim zaman başına elde edilen verim artsa bile üretim ve tüketim hacimleri artmayabilmektedir.

Kerig ve arkadaşlarının 2025 yılında yayımlanan araştırması, Neolitik dönemde servet eşitsizliğini değerlendirmek için aynı yerleşim içindeki konut büyüklükleri arasındaki farkları dolaylı gösterge (İng: "proxy") olarak kullanarak bu kuramsal olasılığı arkeolojik verilerle sınamıştır. Tarım, hayvancılık ve hayvan çekim gücü olmak üzere üç önemli ekonomik yeniliği inceleyen çalışmada, Neolitik'in ilk 2.000 yılında (yaklaşık yüz kuşak boyunca) küresel örneklemde ve bölgesel vakalarda konut büyüklüğü eşitsizliklerinde belirgin bir farklılaşma bulunmamıştır.⁠^[15] Verilerde, tarımsal üretkenlik artışının tek başına daha yüksek bir servet eşitsizliğine yol açtığına ilişkin bir bulgu yoktur. Çalışmanın sınırları da bulunmaktadır. İlk olarak konut büyüklüklerine dayalı eşitsizlik sonuçları sadece yerleşim içi düzeyle sınırlıdır. İkinci olarak araştırma, GINI adlı veri projesine dayanmaktadır. Bu proje fırsatçı bir örnekleme stratejisiyle kurulmuş ve büyük ölçüde daha önce yayımlanmış veri kümelerinden derlenmiştir. Bu yüzden çalışmanın zaman ve mekan kapsamı sınırlıdır.

Eski Çağ Kent Ekonomileri

Tarımın ilk kez ortaya çıkmasıyla Mezopotamya, Mısır ve İndus Vadisi gibi bölgelerde erken uygarlıkların ve büyük kentlerin gelişmesi arasında binlerce yıllık bir süre vardır.⁠^[2] Tarım köyleri ile büyük kentler birbirinin hemen ardı sıra gelen olgular değildir.

Güney Mezopotamya'da büyük kentler MÖ dördüncü binyılda ortaya çıkmıştır.⁠^[3] Kordas ve arkadaşlarına göre erken kentlerde çevredeki kırsal alanların çiftçilerince üretilen besinler kent nüfusuna dağıtılıyordu.

Kentsel İş Bölümü Düzeni

Dicle ve Fırat nehirlerinin sularını denetleme ve yönetme ihtiyacı, ortaklaşa yürütülen sulama projelerine yol açmıştır. Sümer sulama sisteminde nehir suyunu tarlalara yönlendiren setler, küçük kanallar ve su yolları kullanılıyordu. Sümerliler sabanı ve tekerleği de geliştirmiştir. Bu gelişmeler tarımsal üretimi ve ürün dağıtımını genişleterek nüfusun ve kentlerin büyümesine katkıda bulunmuştur.⁠^[3] Kordas ve arkadaşlarına göre besin bollaştığında toplumdaki herkesin tarlada çalışması gerekmiyordu. Bazıları zanaatkar veya tüccar olabiliyordu. Bu, iş bölümü (İng: "division of labor") ve uzmanlaşma anlamına gelmektedir. Kişiler çiftçilik, yazıcılık veya dini tören yürütme gibi belirli işleri üstlenebiliyordu. İş bölümü ile uzmanlaşmanın arttığı birçok Eski Çağ uygarlığında sınırları belirgin din görevlisi sınıfları ortaya çıkmıştır.

Juan Carlos Fonseca Mata, CC BY-SA 4.0

Mesleki uzmanlaşma, gruplar arasında karşılıklı bağımlılık yaratmıştır. Zanaatkarlar ihtiyaç duydukları besini yetiştiren çiftçilere dayanırken, çiftçiler de tarlada kullanacakları aletleri ve giyecekleri giysileri üretmeleri için zanaatkarlara bağımlıydı.⁠^[2] Örneğin bir dokumacı çobandan yün alıyordu. Ürettiği kumaşı ise ilaç karşılığında bir hekime veya dini bir tören yürütmesi karşılığında bir din görevlisine ödeme olarak verebiliyordu. Kordas ve arkadaşlarına göre göçebe ve yarı göçebe topluluklar kentlere kritik kaynaklar sağlıyor, aynı zamanda bilgi ve kültür alışverişi için bir taşıyıcı görevi görüyordu. Bu gruplar özellikle büyük bir kenti diğerine bağlayan bir araç olarak önemliydi.

Yeniden Dağıtım Ekonomisi Kayıtları

Kordas ve arkadaşlarına göre büyük uygarlıklarda fiziksel korunma ve refah beklentisi karşılığında çiftçiler ve zanaatkarlar yöneticilere besin ve mallar sağlıyordu. Zamanla vergi de ödüyorlardı. Aynı yazarlara göre Mezopotamya'daki tapınaklar ve saraylar ekonomik yeniden dağıtım (İng: "economic redistribution") merkezleri olarak da işlev görüyordu. Sivil ve dini görevliler çiftçilerden tarım ürünlerini vergi olarak topluyor, bu ürünleri depoluyor ve kendi bünyelerinde çalıştırdıkları zanaatkar ile tüccarların ödemelerinde kullanıyordu. Eski Mısır'da köylülerin ürün olarak ödediği vergiler (İng: "taxes in kind"), firavunun saraylarında ve tapınaklarında çalışan zanaatkarların ve kentte yaşayan diğer görevlilerin geçimine katkı sağlıyordu.⁠^[4]

Denise Schmandt-Besserat'ın incelediği kil sayaç (İng: "clay token") sisteminde sayılacak her mal birimi küçük bir kil sayaçla temsil ediliyordu.⁠^[13] Sümer kentlerinde yazıcılar, tapınak ve sarayların topladığı ve dağıttığı malları çivi yazısıyla kil tabletlere kaydediyordu. Çivi yazısını okuyup yazmak, yoğun eğitim görmüş seçkin uzman yazıcıların tekelindeydi. Ticari sözleşmeler, makbuzlar, vergiler ile ücret bordroları da bu tabletlere geçiyordu. Mezopotamya'da kent kapıları, çiftçilerin, zanaatkarların ve tüccarların bir araya gelerek mal alışverişi yaptığı alanlardı. Bu ticari işlemlerde altın gibi değerli metaller değişim aracı olarak kullanılabiliyordu. Ancak günümüzdeki anlamıyla sikke ve para Demir Çağı'na kadar ortaya çıkmamıştır. Değerli metaller ticari işlemler sırasında tartılıp ölçülüyordu.

Toplumsal Tabakalaşmanın Kurumsal Yapısı

Eski Çağ'da toplumsal tabakalaşma (İng: "social stratification") gelişmiştir. Toplumsal tabakalaşma, aynı toplum içindeki aile ve bireylerin servet ve statü bakımından büyük farklılıklar göstermesini ifade etmektedir. Bazı başarılı çiftçiler fazla üretim sayesinde mal ve toprak biçiminde servet biriktirmiştir. Bu servet ve yüksek toplumsal statü soylarından gelenlere miras kalmış ve varlıklılarla diğerleri arasındaki ayrımları güçlendirmiştir. Kordas ve arkadaşlarına göre Güney Mezopotamya'da toprağın önemli bir bölümü tapınakların, kralların veya başka güçlü toprak sahiplerinin denetimindeydi. Bu arazilerde toprağa bağlı yarı özgür köylüler çalışıyordu. Toprağın geri kalan bölümü ise özgür köylülerin işlediği çok sayıda küçük parselden oluşmaktaydı.

Mezopotamya'da kadınlar hem üretimde hem de ticari yönetimde rol almıştır. Kadınlar dokuma atölyelerinde kendi elleriyle kumaş üretiyordu. Hatta bazıları dokuma endüstrisi içinde yönetici konumlarında görev yapıyordu. Ayrıca özellikle tüccar olan eşleri ticaret için evden çok uzaklara seyahat ettiğinde, kadınlar ailelerinin ticari işlerini yönetebiliyordu.

Sümer kentleri tarım arazilerinin ve suya erişimin denetimi için sık sık birbirleriyle savaşmıştır.

Ernest de Sarzec - Choquin de Sarzec, Ernest (1832-1901), Kamu malı

Sonuç

Tarım Devrimi, insan topluluklarının geçimini avcılık ve toplayıcılıktan esas olarak tarıma dayandırdığı, uzun süren tarihsel dönüşümdür. Kuzeydoğu Çin'de yerleşik yaşam bolluk koşullarında birkaç yüzyıl içinde hızla gelişmiştir. Bitkilerin evcilleştirilmesi ise birkaç binyıla yayılmıştır. Kerig ve arkadaşlarının verilerinde, üretkenlik artışının tek başına daha yüksek servet eşitsizliğine yol açtığına ilişkin bir bulgu yoktur. Konut büyüklüklerine göre Neolitik'in ilk 2.000 yılında belirgin bir servet farkı oluşmamıştır.⁠^[15] Mezopotamya ve Mısır'da büyük kentler ise tarımın ortaya çıkışından binlerce yıl sonra gelişmiştir.

Bütün bu arkeolojik ve biyoarkeolojik bulgular, tarımın insan yerleşimlerini, beden sağlığını, biyoçeşitliliği ve Eski Çağ ekonomilerini nasıl etkilediğini göstermektedir. Buna karşın bazı insan topluluklarının yaklaşık on iki bin yıl önce tarımı niçin benimsediği sorusu bugün hala bütünüyle yanıtlanmamıştır.