Nedeni Evrimdir Sevgili Yusuf Asaf!

Türümüzün bilinen tarihi 300 bin yıllık. Yeni araştırmalar bunun milyonlarla ifade edilebileceğini söylüyor. Ancak dinlerin tarihi ise birkaç bin yıl. Hele ki tek tanrılı olanların çok daha yakın.

Değil anne baba, yakın akraba ile evlilik bağı bile evrimin çeşitlilik havuzunu daraltıp türün devamını tehlikeye soktuğu için ne türümüzce ne de bize benzer sosyal hayvanlar nezdinde ve genetik kod dayatması ile tercih edilmez, edilmiyor. İstisnalar kaideyi bozmaz…

Bunun dinlerle, tiksinmeyle alakası yok fakat ahlakla var. Ancak aynı tarihlendirme hatası ile dinlere dayandırılan bir ahlakla değil, aksine ahlakın kelime kökenine sadık bir bilimsel dayanakla. Ahlak varlığın doğuşuna, doğasına uygun davranıştır. Kelime kökeni de “hulk” yani doğuştur… Sevgiyle…

Aslında bu soru din felsefenin en köklü sorularından birine dayanıyor:"Ahlakı bize dinler mi öğretti, yoksa zaten içimizde var olan bir şey miydi?" 

Şimdi sorularınızı hep beraber tek tek inceleyelim:

1. Her insanın bir dini var mıdır?

Nereden baktığınıza bağlı. Eğer "din" derken kurumsal dinleri, kutsal kitapları veya bir Tanrı inancını kastediyorsak; kesinlikle hayır. Dünyada hiçbir dine inanmayan yüz milyonlarca insan var.

Ama "din" kavramını bir insanın hayata tutunma biçimi, bir değerler sistemi olarak ele alırsak  evet, herkesin tutunduğu bir şey var. Biri Tanrı'ya inanır, diğeri bilime, bir başkası sadece insanlığa veya doğaya... Ama bu durum, o insanları teolojik anlamda "dindar" yapmaz tabii ki.

2. Aç bir köpeğe bakıp içinin sızlaması: Merhamet nereden geliyor?

Bir hayvana veya insana yardım etmek için elimizde bir kutsal kitabın "yardım et" demesine ihtiyacımız yok aslında. Bu tamamen bizim evrimsel ve biyolojik mirasımız.

Biz sosyal canlılarız. Tarih boyunca bir arada yaşamak, yardımlaşmak ve grubun diğer üyelerine empati duymak türümüzün hayatta kalmasını sağladı. Hatta beynimizde "ayna nöronlar" dediğimiz harika bir mekanizma var. Başkasının acısını gördüğümüzde beynimiz sanki o acıyı kendi çekiyormuş gibi tepki veriyor. Yani o köpeğe yemek verme isteği dinlerden çok daha eski, ilkel bir insani refleks. Yani ahlaki değerlerimiz var olmak için bir dine ihtiyaç duymaz.

3. Yakın akrabayla evlilik fikrinin verdiği o derin tiksinti (Ensest Yasağı)

"Bu tiksinti sadece dini ahlaktan mı geliyor?" derseniz, cevabım net bir şekilde HAYIR olur. Dinler bunu elbette yasaklamıştır ama işin arkasında çok daha güçlü biyolojik ve sosyolojik sebepler var:

İşin biyolojik kısmı (Westermarck Etkisi): Yakın akraba evliliklerinde genetik hastalık riskinin tavan yaptığını biliyoruz. Doğa bunu engellemek için mükemmel bir sigorta geliştirmiş. Westermarck Etkisi denilen bir olay var: birlikte büyüyen, aralarında ebeveyn-çocuk veya kardeş bağı kurulan insanlar ergenlikten sonra birbirlerine karşı otomatik olarak cinsel bir soğukluk ve tiksinti duyarlar. Yani beynimiz bizi genetik bozulmadan korumak için arka planda böyle çalışıyor.

Toplumsal kısmı: Sosyolog Lévi-Strauss'un da dediği gibi, ilk insan toplulukları bile aile içi evliliklerin grup içinde kaos yaratacağını ve dışarıdan başka kabilelerle ittifak kurmayı engelleyeceğini görmüş. Bu yüzden dini kurallar bile yokken ensest bir tabu haline gelmiş.

Yani özetle:

O aç köpeğe üzülmemiz ya da yakınımızla evlenme fikrinden içimizin kalkması dinlerin icadı değil. Tam aksine bu hisler zaten insan doğasında var olduğu için dinler de bu kuralları bünyesine katmış ve kutsal bir zemine oturtmuş.

Yani empati kuruyoruz çünkü sosyal canlılarız; tiksiniyoruz çünkü genetik koruma kodlarımız böyle yazılmış. Dinler bu insani duyguların kaynağı veya mücidi değil, sadece yazıcısı ve lanetleyicisi olmuştur diyebiliriz.

^[1][2][3]

Selamlar,

Sorunuzun açıklama kısmında verdiğiniz örneklerin "din ahlakı etkisi" ile oluştuğu fikrine katılmıyorum.

İçinde bulunduğumuz toplumun inanç sistemi gereğince merhamet övülür, birinci dereceden yakın akrabalar ile evlilik veya cinsel ilişki yasaklanır ve büyük günah kabul edilir. Semavi dinlerin yanı sıra, çok tanrılı dinler, onu da geçtik tanrı kavramından ziyade "Ata Kültü" olarak bilinen en ilkel inanç dönemlerinde bile insanların yakın akraba evliliği yapmadığı, ensest ilişkinin çok nadiren gerçekleştiği, DNA örnekleri ile kanıtlanmıştır.

Hatta bunlarla da yetinmeyelim ve çok yakın akrabamız olan şempanze ve bonobo şempanzelerindeki duruma bakalım: Evet bizdeki sosyal medeni durum ile büyük benzerlikler vardır. Ensest ilişki çok nadirdir. Hatta bonobolarda bildiğim kadarı ile dişiler ergenliğe ulaştığında diğer sürülerin tarafına geçerek yakın akraba çiftleşmeleri neredeyse imkansız hale gelmektedir. Şimdi "şempanzelerde din ahlakı vardır" demek sanırım pek mümkün değil.

Peki ama bu durum neden böyle: Aslında cevap oldukça basit. Sürüler halinde yaşayan sosyal gruplar arasında gen havuzu dar bir alana sıkışırsa geçmişten gelen genetik bozukluklar olduğu gibi yeni nesillere geçer ve bu durum bir süre sonra grubun yok olmasına neden olur. Gen havuzu geniş olduğunda sağlıklı olan gen yapısı sağlıksız olana baskın gelecek ve yeni nesiller genetik problemler yaşamayacaktır. Tabi şu soru da akla gelebilir "Şempanzeler veya antik dönem insanları nereden bilsin gen falan?" Bu durumu şu şekilde anlamaya çalışın; Sosyal gruplar içerisinde gen alış verişi yapabilenler soylarını sürdürebilirken yakın akraba çiftleşmeleri yapabilenler yok oldu. Tabi bu sürecin onbinler hatta yüz binlerce yıl sürdüğünü ve her neslin akraba çiftleşmesinden bir o kadar uzak kaldığını düşünün. Çünkü hayatta kalanlar sadece bu dürtüye sahip olanlar ve gelecek nesillere taşıyabilenler olmuştur.

İşin merhamet tarafına gelince: Ne yaptık? Aç bir hayvan gördük, sınırlı kaynağımızdan ve bize hiç bir faydası olmadığı halde yemeğimiz paylaştık. Evrimsel süreçler bazen yanlış anlaşılabiliyor "Güçlü olan hayatta kalır, uyumlu olan hayatta kalır, doğa seçer zaman değiştirir v.s." Bu sloganlara göre, bize faydası olamayan bir yaratığa neden kıt kaynağımızı verdik ki? Yerde kalanın canı çıksın. Bize ne! İşin garip tarafı bizim haricimizde pek çok memeli türünde böyle tuhaf işler görülmüştür. Yani durduk yere başka bir türe yardım etme durumu pek çok gözlemlenmiştir. Memelilerin pek çoğunda "din ahlakı vardır" demek her halde çok iddialı olur. İyi güzel de bizlerin veya diğer türlerin yardım dürtüsü nereden geliyor olabilir.

Evet. Tahmin edeceğiniz gibi cevap gene evrimin içinde. Memeli türlerin tamamı bildiğiniz gibi yavrularını doğuruyor ve türüne göre değişiklik gösterse de uzunca bir süre yavrusu ile ilgileniyor. Yani bizlerde/kısmen memelilerde "ebeveynlik bakım devresi" diye bir sistem var. Özellikle bizim türümüz, yani zor durumdaki bir canlıyı gördüğümüzde amigdalamız ve oxytocin hormonu sayesinde "yardıma muhtaç bir canlı var" sinyali üretilir ve kıt kaynağımızı yardıma muhtaç türdaşlarımız veya farklı türler ile paylaşabiliriz. Bu sistemin harika işlediği türler veya sosyal gruplar yavruları ile ilgilendikleri için soylarını sürdürebildiler. Elbette bu süreç de milyonlarca yıl boyunca evrimleşti ve günümüzdeki kelime karşılığı "merhamet". Tabi bu duruma neden olan sosyolojik, psikolojik etkenler de mevcut, ancak cevabı uzatmamak için şimdilik oralara girmeyelim.