Bu direncin temelinde tek bir neden yatmıyor. Karşımızdaki durum, hem günlük dildeki teori kelimesiyle bilimsel terminoloji arasındaki derin farktan doğan kavramsal bir yanılgı, hem de inanç temelli kimliği koruma refleksinden beslenen güçlü bilişsel önyargıların birleşimidir. Yani sorun yalnızca doğru bilginin eksikliği değil, bilginin psikolojik olarak nasıl bir tehdit şeklinde algılandığıdır.
Günlük hayatta bir arkadaşımızla sohbet ederken "benim şöyle bir teorim var" dediğimizde, aslında henüz kanıtlanmamış bir tahminden veya kişisel bir fikirden bahsederiz. Bilimde ise teori, hiyerarşinin en tepesinde durur. Hipotezler test edilip kanıtlandıkça kanuna dönüşmez, tam tersine teoriler kanunları, olguları ve sayısız gözlemi açıklayan devasa açıklama modelleridir. Kütleçekim teorisi veya mikroorganizma teorisi ne kadar sağlamsa, evrim teorisi de biyolojinin tamamını bir arada tutan o kadar güçlü bir çatıdır! Evrimi reddeden çevreler, kelimenin sokak dilindeki bu gevşek kullanımını bir koz olarak görüp teoriyi basit bir varsayım gibi sunuyor.
İşin psikolojik ve bilişsel boyutuna baktığımızda ise tablo çok daha ilginç bir hal alıyor. İnsan beyni doğası gereği teleolojik, yani her olayın arkasında bilinçli bir niyet, tasarım ve amaç arayan bir eğilime sahiptir. Türlerin değişmez özlere sahip olduğunu varsayan bu sezgisel düşünce biçimi, kademeli evrimsel değişimi kavramayı zorlaştırır. Bunun üzerine bir de kulaktan dolma "maymundan geldik" klişesi eklenince, kişi evrimi doğrudan insan onuruna ve kutsal saydığı değerlere bir saldırı gibi kodlar. Zihnimiz ait olduğu inanç grubunu tehlikede hissettiğinde, nesnel kanıtları rasyonel biçimde tartmak yerine hızla kimlik savunma moduna geçer.
Okulda duyduğun o meşhur itiraz, aslında biyolojik bir argüman değil, kültürel olarak kuşaktan kuşağa devredilen hazır bir ezberdir. İnsanlar bugün yaşayan şempanzelerden türemedi, onlarla ortak bir atayı paylaşıyor. İyi bir eğitim 'teori' kelimesinin bilimsel ağırlığını ve ortak ata gerçeğini öğretebilir fakat önyargıları tek başına kıramaz. Çünkü karşındaki insanın direnci kanıt yetersizliğinden değil, kabullenmenin getireceği varoluşsal kaygılardan kaynaklanır. Bu yüzden onlara doğrudan meydan okumak yerine, bilimin işleyişini ve biyolojinin bu muazzam mekanizmasını sakince aktarmak her zaman çok daha dönüştürücü bir diyalog kapısı açar.
Kaynaklar
-
Shoaib Ahmed Malik. The Use Of Philosophy Of Science In The Creationism-Evolution Debate: An Ashʿarī Perspective. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
G. van den Brink vd.. The Epistemic Status Of Evolutionary Theory. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı