Antidepresan,antipsikotik ilaçlar nasıl etki gösterir ve pratikte ne işe yararlar gerçekten daha iyi hissettirirler mi?

Antidepresanlar insanı mutlu eden sihirli iksirler, antipsikotikler de insanı zombiye çeviren deli gömlekleri değil. Pratikte yaptıkları şey kişiyi yapay bir coşkuya boğmak değil, bozulan nöronal devrelerin işlevini toparlayarak beynin felç edici gürültüsünü kısmak ve kişiyi gerçeklikle baş başa kalabileceği işlevsel bir zemine çekmektir. Dolayısıyla evet, hasta bir zihin için bu durum hayat kurtarıcı bir rahatlama sağlar ama sosyal medyadaki mutluluk hapı safsatalarının aksine kimseye neşe enjekte etmezler.

İnternette her köşe başında anlatılan o meşhur serotonin eksikliği masalını artık bir kenara bırakalım. Bir SSRI aldığınızda sinaptik aralıktaki serotonin dakikalar içinde artar ama hastanın yataktan kalkabilmesi haftalar sürer. Çünkü asıl mesele kimyasal bir depoyu doldurmak değil, nöroplastisitedir. Antidepresanlar nörotrofik faktörleri tetikleyerek sinaptik bağlantıları yeniden yapılandırır, hipokampustaki hücresel direnci toparlar ve beynin her şeyi felaket gibi algılayan olumsuz duygusal filtrelerini zayıflatır. İlaç sizi neşelendirmez, zihninizin üzerindeki o ağır, kaskatı zırhı gevşetip terapiye ya da hayata yanıt verebilir hale gelmeniz için nörobiyolojik bir alan açar.

Antipsikotiklerde durum daha da net. Bu moleküller esasen mezolimbik yolaktaki dopamin D2 reseptörlerini bloke ederek ya da yeni kuşak olanlarda serotonin reseptörleriyle birlikte modüle ederek çalışır. Psikozda veya manide beyin her uyarana aşırı anlam yükler, sokaktaki bir araba kornasını devasa bir komplo ya da mesaj sanır. Nörobilimde buna anormal belirginlik (aberrant salience) diyoruz. Antipsikotik, o son ses açık kalmış bozuk radyonun sesini kısar, hezeyanı ve halüsinasyonu susturur. Bipolar manideki o yıkıcı yangını söndürür veya dirençli depresyonda antidepresanın etkisini güçlendirmek için eklenir.

Gerçekten daha iyi hissettirirler mi sorusunun klinik karşılığı, popüler psikoloji hesaplarının vadettiği gibi pembe bulutlar değil. Paranoid bir hezeyanın dehşetinden kurtulmak veya aylardır tavana baktıran majör depresif atağın kıskacından çıkıp nefes alabilmek paha biçilmez bir iyiliktir. Ancak bu ilaçlar mucizevi mutluluk şekerleri değildir, metabolik değişimler, sedasyon veya duygusal küntleşme gibi bedelleri olabilir. Günde onlarca hasta görüp internette iki nefes egzersiziyle depresyon çözdüğünü iddia edenleri izledikten sonra şunu çok net söyleyebilirim, bu moleküller keyif vermez. Yalnızca biyolojik bir arızayı tamir edip insanın yeniden insan gibi yaşayabilmesi için asgari biyolojik zemini kurar.