Kraliyet İşletmesi: İngiliz Kraliyet Ailesi Parasını Nasıl Kazanıyor?

Dünyanın en eski siyasi kurumlarından biri olan Birleşik Krallık monarşisi, yaklaşık bin yıllık bir geçmişe sahiptir ve zaman içinde mutlak monarşiden anayasal monarşiye evrilmiştir. Bugün ise büyük ölçüde sembolik görevler üstlenen devlet başkanlığı modeline dönüşmüştür. Fakat monarşinin sembolik yapısı, finansal yapısının da basit olduğunu düşündürmemelidir.

Birleşik Krallık’ta kraliyet kurumunun finansmanı; kamu bütçesinden sağlanan ödenekler, tarihsel mülk portföyleri, yarı-kamusal varlıklar ve hanedana ait özel servet gibi farklı kaynakların birleştiği karmaşık bir sistem üzerinden yürür. Bu sistemi anlamak için biraz tarih, biraz hukuk ve biraz da muhasebe bilgisine ihtiyaç var.

Sovereign Grant: Devletle Yapılan Tarihi Bir Anlaşma

Kraliyet ailesinin birincil gelir kaynağı, Sovereign Grant (Tür: "egemenlik hibesi") adıyla bilinen sistemdir. Ama bu sistemi doğru anlamak için 1760 yılına gitmek gerekir.

O yıl tahta çıkan III. George, devasa borçlarla mücadele ediyordu. Bu nedenle devletle bir anlaşma yaparak Kraliyet'e ait olan Crown Estate (Tür: "taç mülkleri") yönetimini ve gelirini devlete devretmeyi, karşılığında hükümetten her yıl sabit bir maaş almayı kabul etti. O günden bu yana sistem özde değişmedi, sadece adı ve hesaplama biçimi güncellendi.

Bugün Sovereign Grant, Crown Estate’in aynı yılki ya da bir önceki yılki kârına göre değil, iki yıl önceki net gelir fazlasının belirli bir yüzdesi üzerinden hesaplanmaktadır. Bu oran uzun süre yüzde 15’ti, 2017-18’den itibaren geçici olarak yüzde 25’e çıkarıldı ve 2024-25’ten itibaren yeniden yüzde 12’ye indirildi.^[5]

Bu paranın büyük çoğunluğu saray bakımı, personel maaşları, resmi yolculuklar ve devlet törenleri için harcanır. Kral III. Charles'ın cebine girmez, daha ziyade kurumsal bir bütçe gibi işler.^[2]

Crown Estate: Milyarlarca Sterlinlik Bir Mülk İmparatorluğu

Crown Estate, hatalı bir biçimde sıklıkla Kraliyet Ailesi'nin özel mülkü olarak tanımlanır. Oysa durum tam olarak böyle değil. Crown Estate teknik olarak monarşiye ait ama yönetimi tamamen bağımsız bir kurul tarafından yürütülür ve gelirler hazineye aktarılır. Kral bu mülkleri satamaz, ipotek edemez ya da dilediği gibi tasarruf edemez.

Peki bu portföyde neler var? Oxford Caddesi'ndeki lüks mağazalar, Regent Street'teki binalar, İngiliz kıyılarının büyük bölümü, yaklaşık 106.000 hektarlık tarım arazisi ve yakın zamanda kârlı bir sektöre dönüşen açık deniz rüzgar türbini sahaları. Toplam değeri 2024 itibarıyla 15 milyar sterlinle ifade edilmektedir.

Açık deniz rüzgar enerjisinin yükselişi, Crown Estate'i beklenmedik bir servet kaynağına dönüştürdü. İngiltere'nin deniz tabanı Crown Estate'e ait olduğundan, kurulan her yeni türbin santrali için kira gelirleri doğrudan bu havuza akıyor. Bu gelişme, Sovereign Grant'in neden son yıllarda yüzde on beşten yüzde yirmi beşe çıkarıldığını da açıklıyor: Hükümet, artan gelirin daha büyük bir dilimini saray yenilemeleri için kraliyet ailesine aktarıyor.

Hanedanın Özel Kasası, Duchy of Lancaster ve Duchy of Cornwall

Crown Estate'ten farklı olarak iki önemli mülk portföyü Duchy of Lancaster ve Duchy of Cornwall, doğrudan hanedan üyelerine kişisel gelir sağlamaktadır.

Duchy of Lancaster, 1265 yılına uzanan tarihi kökleriyle bugün yaklaşık 650 milyon sterlin değerinde bir portföye sahip. Lancashire, Cheshire ve Yorkshire'daki araziler; kentsel mülkler ve ticari binalardan oluşan bu portföyün yıllık net geliri 20-25 milyon sterlin civarında. Bu gelir doğrudan hüküm süren monarşa, yani bugün Kral III. Charles'a gitmektedir. Teknik olarak bu onun maaşı sayılır ve vergiden büyük ölçüde muaf tutulur.

Duchy of Cornwall ise veliaht prense ayrılmış olup yüzyıllık bir gelenekten doğma bir imtiyazdır. 1337'den beri veliaht prens olan kişi, bu mülk portföyünün gelirini alır. William, Prens of Wales olduğu dönemde bu geliri almaya başladı, daha önce aynı geliri babasından önce III. Charles alıyordu. Cornwall Dükü'nün sahibi olduğu portföy arasında Güneybatı İngiltere'deki geniş tarım arazileri, oyster yatakları, ticari mülkler ve hatta bir tutukevi bile var. Duchy of Cornwall, 2024 itibarıyla yaklaşık 1,1 milyar sterlin net varlığa sahip bir portföydü, bu portföy aynı yıl yaklaşık 23,6 milyon sterlin dağıtılabilir yıllık gelir üretti.^[6]

Windsor Ailesi'nin Kişisel Mirası

Tüm bunların ötesinde, Kraliyet Ailesi'nin nesiller boyu biriktirdiği ve devletten tamamen bağımsız olan özel bir serveti de mevcut. Sandringham Sarayı ve Balmoral Şatosu bu özel servetin en bilinen parçaları; devlet mülkü değil, ailenin şahsi mülkü.

II. Elizabeth'in 2022'deki ölümünün ardından serveti doğrudan III. Charles'a devredildi. Tahminlere göre bu özel servetin değeri 500 milyon sterlin ile 1 milyar sterlin arasında değişiyor ancak kesin rakamlar hiçbir zaman kamuoyuyla paylaşılmıyor. Bunun yanı sıra Kraliyet Ailesi'nin koleksiyonunda binlerce sanat eseri, nadir kitap, mücevher ve tarihi eserler bulunuyor; bunların büyük çoğunluğu sigorta şirketlerinin değer biçmeyi bile zor bulduğu nitelikte.

Meşhur Koh-i-Noor elması ya da Kraliyet Koleksiyonu'ndaki Leonardo da Vinci çizimleri bunlara örnek. Bu varlıklar teknik olarak kişisel servet sayılmaz; onları Kraliyet Koleksiyonu Vakfı yönetir ve değerleri kâğıt üzerinde hanedan üyelerine ait görünmez. Ama pratikte bu eserlerin mevcudiyeti, Kraliyet Ailesi'nin yaşam standardını son derece yüksek tutuyor.

Bir Ayrıcalıklar Tarihi

Kraliyet Ailesi'nin vergi meselesi, Birleşik Krallık'ta zaman zaman tartışma konusu olmaktadır. Tarihsel olarak monarşlar gelir vergisinden muaftı, bu durum 1992'ye kadar sürdü.

Windsor Şatosu'nda çıkan büyük yangın ve ardından gelen kamuoyu baskısı, II. Elizabeth'i 1993'ten itibaren gönüllü olarak gelir ve sermaye kazancı vergisi ödemeye yöneltti. III. Charles da aynı uygulamayı sürdürmektedir. Duchy of Lancaster ve Duchy of Cornwall gelirleri için vergi ödenmekle birlikte bu verginin tam olarak ne kadar olduğu ve hangi kesintilerden yararlanıldığı kamuoyuna tam anlamıyla açıklanmamaktadır.

Miras vergisi ise apayrı bir konu. Normal İngiliz vatandaşları varlıklarını bıraktıklarında %40 oranında miras vergisi ödemek zorunda. Monarştan monarşa geçen servet için bu kural geçerli değil, 1993'ten bu yana muafiyet devam etmektedir. Bir kral öldüğünde miras doğrudan bir sonraki monarka geçebilmekte olup 1993’te kabul edilen vergi düzenlemeleri uyarınca bu tür monarştan monarşa yapılan transferler miras vergisinden muaf tutulmaktadır.

Marka, Turizm ve Soft Power

Kraliyet Ailesi'ni bir maliyet olarak değil de bir yatırım olarak ele alan bir okul da var. Bu argümana göre monarşi, İngiltere'ye doğrudan ve dolaylı biçimde büyük ekonomik değer katıyor.

Somut bir örnek vermek gerekirse 2011 yılında Prens William ile Kate Middleton'ın düğünü tahminen 500 milyon sterlinlik turizm ve medya geliri yaratmıştı. 2022'deki cenaze töreni boyunca Londra'ya gelen turistlerin harcamalarının yüzlerce milyon sterlin olduğu hesaplandı. Buckingham Palace, Tower of London ve Windsor Şatosu gibi kraliyet mülkleri yılda milyonlarca ziyaretçi çekmekte ve bu ziyaretçiler yalnızca giriş biletine değil, yemek, konaklama ve alışverişe de para harcamaktadır.

Brand Finance adlı danışmanlık şirketi 2017 yılında ilginç bir çalışma yaptı. Monarşinin İngiliz ekonomisine kattığı toplam değeri Kraliyet Ailesi Markası üzerinden hesapladılar ve 67 milyar sterlin gibi astronomik bir rakama ulaştılar. Bu rakamı ciddiye alıp almamak tartışılır, metodolojisi oldukça spekülatiftir. Ama Kraliyet Ailesi'nin sıfır ekonomik değer ürettiği iddiası da aynı ölçüde tartışmalı.

Başka Monarşiler Nasıl Finanse Ediliyor?

İngiliz modelini daha iyi anlamak için diğer Avrupa monarşilerine bakmak faydalı olacaktır. Hollanda'da Kral Willem-Alexander ve ailesi, devlet bütçesinden doğrudan maaş almaktadır. Sistem şeffaf ve siyasi denetim altında. İsveç'te benzer bir yapı var ama Kraliyet Ailesi'nin protokol ve resmi görevler dışında devletten para aldığı kalemler önemli ölçüde kısıtlandı. Norveç modeli de buna yakın.

İngiliz sistemi bu modellerden farklı çünkü Crown Estate, Duchy gelirleri ve özel servet arasındaki çizgiler oldukça belirsiz. Kraliyet Ailesi maaşlı memurdan ziyade tarihi mülk sahibi. Bu da hesap verebilirlik, mekanizmalarını daha karmaşık ve tartışmalı hale getiriyor.

Sonuç

Sonunda şu soruyu sormak kaçınılmaz olacaktır: Tüm bu servetin ve karmaşık finansman sisteminin anlamı ne? Kraliyet Ailesi'ni destekleyenler şunu söylemektedir: Bu sistem yüzyıllarca işe yaramış, toplumsal bir tutkal işlevi görüyor, uluslararası arenada İngiltere'ye inanılmaz bir prestij kazandırıyor ve turistleri çekiyor. Crown Estate'in yarattığı gelir devlete giriyor, Kraliyet Ailesi kârdan yalnızca küçük bir pay alıyor.

Karşı görüştekilerse şunu öne sürüyor: Miras vergisi muafiyeti, şeffaf olmayan özel servet ve Sovereign Grant'in hesaplanma biçimi modern bir demokraside savunulması güç ayrıcalıklar. Bir avuç insanın ülkenin en değerli mülklerini kontrol etmesi ve nesiller boyunca vergisiz devretmesi, en hafif ifadeyle tartışmalı.

Belki de en dürüst yanıt, İngiliz Kraliyet Ailesi'nin para kazanmak için tasarlanmış bir kurum olmadığıdır. Aksin devlet törenleri, diplomatik kabuller, hayır işleri gibi durumlarda para harcamak için tasarlanmış bir kurum. Gelir kaynakları ise tamamen bu harcamaları karşılamak üzere şekillenmiş tarihi bir miras. Sorun, bu mirasın ne kadarının 21. yüzyılda hâlâ meşru kabul edilebileceği.