Sade Türkçe denince akla gelen ilk fikir, Arapça ve Farsça kökenli her kelimeyi dilden atmak. Oysa bu yolu açan hareketin kendi programı, böyle bir temizliği açıkça reddediyordu.
Yeni Lisan hareketi, 1911 nisanında Selanik'te Genç Kalemler çevresinde başladı. Ömer Seyfettin'in derdi, yazı dili ile konuşma dili arasındaki uçurumdu. Ona göre ikisini birleştirmek, edebiyatı yeniden canlandırmanın yoluydu. Ziya Gökalp ise milli dilin temeli olarak İstanbul Türkçesini gösterdi.
Programın dördüncü maddesi, Arapça ve Farsça kökenli bütün sözcüklerin Türkçeden çıkarılmasına gerek olmadığını söylüyordu. Gökalp de "Lisan" şiirinde ölçütü kökene değil, anlaşılırlığa bağladı: "Lisanda sayılır öz / Herkesin bildiği söz." Yani halkın gündelik hayatta kullandığı bir kelime, nereden gelirse gelsin, Türkçeleşmiş kabul ediliyordu. Gökalp'in asıl tepkisi, sonradan yapay biçimde uydurulan kelimelereydi.
Yeni bir kavrama karşılık gerektiğinde ne yapılacaktı? Gökalp'in cevabı yine halktı: Kelime türetirken halkın kendi türetme yollarına başvurmak, eş anlamlı sözcükler arasından Türkçe olanı seçmek ve "yaşayan Türkçe"den yola çıkmak.
Bu anlayış Cumhuriyet döneminde de sürdü, ama tek tip bir şiir doğurmadı. Bekir Sıtkı Erdoğan yalın bir dile yönelirken Niyazi Yıldırım Gençosmanoğlu, anlattığı tarihi dönemin eski sözcüklerini de şiirine taşıdı. Erdoğan sonraki şiirlerinde hecelerin uzunluğuna dayanan aruza ağırlık verdi, Gençosmanoğlu ise bir destanını serbest nazımla yazdı. Kısacası sade dil, katı bir yasaktan çok herkesin anlayacağı bir dil arayışıydı.
✏️ Yazar: Alev Kıratlı · Editör: Çağrı Mert Bakırcı
Fotoğraf: Emre / Unsplash
25 görüntülenme