Gönderi Akışı

BİLİM FELSEFESİ

Bilimin yapısını, doğasını, bilimsel kuramlarla gerçeklik arasındaki ilişkiyi ve bilimde yöntem problemini ele alır. Yani, bilim felsefesi, bilimle ilgili sorular sorarak, bilim üzerine felsefe yapar.

19. ve 20. yüzyıllarda bilimin olağan üstü başarı sağlaması, ona olan ilgiyi büyük ölçüde artırmış; bu ilgi, düşünen kişileri neyin bilim olduğu, neyin bilim olmadığı konusunda bir takım ölçütler aramaya ve bilimi sorgulamaya götürmüştür. Bunun sonucunda bilim, felsefenin konularından biri olmuştur.

Zaman içinde doğa bilimlerinin, özellikle de matematiksel fiziğin gösterdiği gelişmeler filozofları çok etkilemiştir.

Felsefenin de, bu bilimlerin kullandığı yöntemi kullanması gerektiği düşüncesi yaygınlaşmıştır. 19. yüzyılda egemen olan pozitivizmin de etkisiyle, tek doğru bilginin bilimsel bilgi olduğu düşünülmeye başlanmıştır.

Bundan dolayı felsefenin de bilimsel kılınması gerektiği ileri sürülüyordu. Bu anlayışta felsefe artık bilimlerin eleştirisiyle, bilimlerin yöntem sorunlarıyla uğraşacak bir alan olarak görülüyordu.

Böylece felsefenin alanı daraltılıyordu. Bilgi, bilimle; felsefe de bilim felsefesiyle özdeşleştiriliyordu. Felsefe yapmak; bilim üzerine düşünmek, bilim mantığı yapmak, bilimin kavramlarını aydınlatmakla bir sayılıyordu.

1. Bilime Farklı Yaklaşımlar

Filozofların, bilime ilişkin farklı açıklama gayretleri başlıca iki grupta ele alınmaktadır. Bunlar: “Ürün olarak bilim” ve “Etkinlik olarak bilim”dir.

a. Ürün Olarak Bilim

Bu yaklaşım, bilimi ve bilimsel kuramı, bilim adamının yaratıcı etkinliğinin ve çalışmasının sonucunda ortaya çıkan bir ürün olarak görür.

Ürün olarak görülen bilimin yapısını, dilini ve yöntemini açıklamaya çalışır. Bilimi, olmuş bitmiş çalışmalarıyla değerlendirir ve çalışmanın ürünlerine bakarak anlayabileceğimizi öne sürer. Başlıca temsilcileri Carnap ve Reichenbach’tır.

Bu anlayışa göre, bilime ait metinler sembolik mantığın diline çevrilir ve bu metinlerin mantığı ortaya konur. Ancak bu şekilde bir önerme, olgusal olarak doğrulanabilir bir hale getirilebilir.

Japonya'da birbirinden 1000 kilometre uzaktaki adalarda yaşayan iki küçük ötücü kuş, yan yana koysanız ayırt edemeyeceğiniz kadar benziyor. Ama DNA'ları bambaşka bir hikaye anlatıyor.

Takema Saitoh, Per Alström ve ekibi, Tokara Adaları'nda yaşayan, böcekle beslenen bir yaprak ötücüsünü yakından inceledi. Zeytin yeşili sırtı ve gümüşi gri göğsüyle bu kuş, İzu Adaları'ndaki İjima yaprak ötücüsünün (Phylloscopus ijimae) neredeyse kopyası. Bu yüzden ayrı bir tür olduğunu dışarıdan fark etmek mümkün değildi.

Genetik analizler ise iki soyun yaklaşık 2,8 ila 3,2 milyon yıl önce ayrıldığını ve bugün aralarında hiçbir gen alışverişi olmadığını gösteriyor. Aradaki genetik fark, Avrupa'da aynı ormanları paylaştığı halde birbiriyle karışmayan iki sinekkapan türü arasındaki farkın yaklaşık iki katı. Üstelik iki grubun şarkıları da farklı; yani davranış olarak da ayrışmışlar. Dışarıdan aynı görünüp aslında ayrı olan türlere biyolojide "kriptik tür" deniyor.

Araştırmacılar yeni tür için Phylloscopus tokaraensis adını öneriyor. Ama mesele sadece bir isim değil. İjima yaprak ötücüsü zaten Uluslararası Doğayı Koruma Birliği tarafından "hassas" olarak sınıflandırılıyor. Grubun aslında iki türden oluştuğu anlaşılınca, her birinin ne kadar tehlikede olduğunun ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekiyor.

Tokara yaprak ötücüsünün dertleri de az değil: adalara sonradan getirilen gelincikler, evcil keçilerin bozduğu yaşam alanları ve aktivite belirtileri gösteren yanardağlar. Milyonlarca yıldır kendi yolunda evrimleşen bu kuşun geleceği, artık kendi adıyla korunmasına bağlı.

✏️ Aktaran: Damla Şahin Uçar · Editör: Damla Şahin Uçar

Fotoğraf: Shichijiro / Unsplash