Şili'nin And Dağları'ndaki 2.663 metre yüksekliğinde kurulan Vera C. Rubin Gözlemevi, 25 Temmuz 2026 itibarıyla on yıllık Legacy Survey of Space and Time (LSST) programını resmen başlattı. Bu, insanlık tarihinin şimdiye kadar gerçekleştirilen en kapsamlı kozmik tarama projesi olma özelliği taşıyor.

Gözlemevinin merkezinde 3,2 gigapiksellik LSST Kamerası yer alıyor; bu, bugüne kadar inşa edilmiş en büyük dijital fotoğraf makinesi. Her gece gözlemevi 1.000'den fazla görüntü çekerek yaklaşık 20 terabayt veri üretecek. On yıl sonunda bu veriler birleştirildiğinde Evren'in en kapsamlı haritası ortaya çıkacak: 20 milyarı aşkın galaksi ve 17 milyarı aşkın yıldız kataloglanmış olacak.

LSST'nin dört ana bilimsel hedefi var. Birincisi karanlık enerji ve karanlık madde araştırması: Galaksilerin milyarlarca yıl boyunca nasıl kümelendiğini inceleyerek evrenin genişleme tarihini ve karanlık enerjinin yapısını çözmeye çalışacak. İkincisi güneş sistemi: 100.000'den fazla yeni güneş sistemi nesnesi (asteroid, kuyruklu yıldız, TNO) keşfetmesi bekleniyor; bunlar arasında Dünya'ya yakın potansiyel tehlikeli cisimler de yer alıyor. Üçüncüsü değişken evren: Süpernova patlamalarını, kara delik birleşmelerini ve diğer geçici olayları gerçek zamanlı olarak yakalayacak; her gece yaklaşık 10 milyon değişken nesne tespit edilmesi öngörülüyor. Dördüncüsü Samanyolu haritalaması: Galaksimizin yapısını, yıldız popülasyonlarını ve evrimini benzeri görülmemiş bir ayrıntıyla ortaya koyacak.

Vera Rubin'in adını taşıdığı astronom, karanlık maddenin varlığına ilişkin ilk somut kanıtları 1970'lerde galaksi dönüş eğrilerini ölçerek sunmuştu. Gözlemevi, onun mirasını en iddialı biçimde sürdürmek için tasarlandı.

Nature dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma, Güneş'in yaklaşık 4,6 milyar yıl önce nerede doğduğunu ilk kez güvenilir biçimde belirledi. Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi'nden João Alves liderliğindeki uluslararası ekip, Güneş'in Samanyolu'nun Orion kolunda yer alan "Radcliffe Dalgası" adlı dev gaz ve toz yapısında dünyaya geldiğini öne sürüyor.

Radcliffe Dalgası, galaksimizin en büyük bilinen yapısı; yaklaşık 9.000 ışık yılı uzunluğunda sinüsoidal bir gaz ve toz filamenti. 2020 yılında Gaia uydu verileriyle keşfedildi. Bu yapı, Güneş Sistemi'nin oluşum malzemelerini sağlamış yıldız oluşum bölgelerinin tamamını barındırıyor.

Araştırmacılar, Gaia'nın ölçtüğü yıldız konumları ve hızlarını geriye doğru 4,6 milyar yıl boyunca modelleyerek Güneş'in yolculuğunu yeniden kurguladı. Simülasyonlar, Güneş'in tam olarak Radcliffe Dalgası'nın içinde doğduğunu gösteriyor. Güneş o günden bu yana yaklaşık iki tam galaktik tur atarak bugünkü konumuna ulaştı; şu anda Radcliffe Dalgası'ndan yaklaşık 500 ışık yılı uzakta.

Bulgunun önemi yalnızca Güneş'in doğum yerini bulmakla sınırlı değil. Radcliffe Dalgası'nın diğer üyesi yıldızlarla yapılacak karşılaştırmalar, Güneş'in neden diğer yıldızlara kıyasla olağandışı miktarda radyoaktif element içerdiğini açıklayabilir. Bu elementler Dünya'yı ısıtan jeotermal enerjinin kaynağı ve erken yaşam için kritik kimyasal ortamı sağladı; dolayısıyla Güneş'in doğum yeri, yaşamın neden var olduğu sorusuyla da doğrudan bağlantılı.

NASA’nın Swift Gözlemevi ve ZTF taraması yardımıyla, bir galaksinin merkezinden 30.000 ışık yılı uzakta bir yıldızı parçalayıp yutan gezgin (öksüz) bir süpermasif kara delik keşfedildi. Yaklaşık 1 milyon güneş kütlesindeki bu gizli devin bir yıldızı yutarken oluşturduğu 10 milyar güneş parlaklığındaki morötesi patlama, gök bilimcilere galaksi merkezlerinin dışında saklanan milyonlarca "gezgin" kara deliği avlamak için yepyeni bir yöntem sunuyor.

PNAS dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma, Richard Feynman'ın 1940'larda Princeton'da doktora öğrencisiyken ilk kez sorduğu ve onlarca yıl boyunca fizikçileri ikiye bölen "ters sulama başlığı" problemini nihayet çözüme kavuşturdu. New York Üniversitesi'nden Leif Ristroph liderliğindeki ekip, alışılmışın dışında yedi farklı geometriye sahip "saçma" sulama başlıkları tasarlayarak iki rakip teoriyi de çürüttü.

Problem şöyle: S şeklindeki bir sulama başlığı su fışkırtırken belirli bir yönde dönüyor. Peki aynı başlık suyu içine çekse (ters yönde çalışsa), hangi yönde döner? Feynman bu soruyu laboratuvarda test etmeye çalışmış ama cam sulama başlığı paramparça olmuş ve sonuç belirsiz kalmıştı.

Sonraki onlıllarda yapılan deneyler çelişkili sonuçlar verdi. İki öne çıkan teori vardı: Ernst Mach'a atfedilen, sulama başlığının içindeki suyun açısal momentumunun belirleyici olduğu görüş; ve Feynman ile takipçilerinin savunduğu, dış ağız uçlarındaki basınç ve emme etkilerinin belirleyici olduğu görüş.

Ristroph'un ekibi her iki teoriyi doğrudan çürütecek şekilde tasarlanmış özel geometrileri test etti. Sarmal kollu başlık Mach teorisini çürüttü: Su içindeki açısal momentum çarpıcı biçimde artmasına rağmen katı gövde neredeyse hiç tepki vermedi. Ağız ucunda ters büküm yapılan başlık ise Feynman teorisini çürüttü: Dönüş yönü değişmedi. Tüm tasarımlar aynı yere işaret etti: Kolların birleştiği merkez hub. Orada gelen sular çarpışıp girdap oluşturarak açısal momentum akısı yaratıyor; katı yapı buna karşı dönerek tepki veriyor.

Bu "saçma" problemin pratik bir önemi de var: Eğri kanalların akışkan hareketi ile dönme kuvveti arasındaki ilişkisini anlamak, rüzgar ve su enerjisini dönüştüren türbinlerin tasarımını doğrudan etkileyebilir.

Güneş Sistemi'nde Dünya dışında sıvı su arayışı, dış gezegenlerin buzlu uydularına odaklanmış durumda. Yapılan kapsamlı analizler ve gelişmiş modeller; Europa, Ganymede, Callisto, Enceladus, Titan ve Mimas gibi uyduların yüzeylerinin kilometrelerce altında devasa sıvı su okyanusları barındırdığını ortaya koyuyor. NASA'nın Europa Clipper ve ESA'nın JUICE misyonları ile bu gizli okyanusların yapıları, derinlikleri ve yaşama elverişli koşulları yakında çok daha net bir şekilde aydınlatılacak.