Federal Bilim Hibelerindeki Yeni Kurallar Araştırma Dünyasını Nasıl Etkileyecek?

Bilimi finanse eden federal hibeleri düzenleyen kuralları çoğumuz pek okumayız. Resmî olarak Uniform Guidance adı verilen bu kurallar; kanser araştırmalarının nasıl fonlandığından lisansüstü öğrencilerin nasıl yetiştirildiğine, klinik deneylerin sürdürülmesinden üniversitelerin laboratuvarlarını donatmasına ve bu laboratuvarlarda yapılan keşiflerin topluma kazandırılmasına kadar pek çok süreci doğrudan şekillendirir.

Trump yönetimi 29 Mayıs 2026 tarihinde bu kuralları revize etme niyetini açıkladığında birçok araştırmacı derin bir endişeye kapıldı. Beyaz Saray bünyesinde başkanın politikalarını yürütme organı genelinde uygulamakla görevli olan Office of Management and Budget (OMB); siyasi atamayla gelen yetkililerin, araştırma projelerinin başkanın politika önceliklerini ilerletip ilerletmediğini denetlemesini önerdi. Söz konusu teklife göre bu siyasi yetkililer, hibeleri yöneten bilimsel araştırma kurumlarının kararlarını geçersiz kılma konusunda da daha geniş yetkilere sahip olacak.

Kamuoyunun görüşüne 13 Temmuz 2026 tarihine kadar açık kalan tasarı hakkında yaklaşık 500 bin yorum yapıldı. Bilim insanları, getirilmek istenen değişikliklerin nesnel değerlendirmelerin yerini siyasi mülahazaların almasına yol açabileceği ve liyakate dayalı federal araştırma fonu sistemini baltalayabileceği konusunda uyarıda bulundu.

OMB yetkilileri, bu düzenlemelerin federal fonların şeffaflığını ve denetimini artırmayı amaçladığını savundu. Ancak bilim insanları bu değişikliklerin birçoğunun araştırmaları daha öngörülemez, paylaşılması daha zor ve yürütülmesi çok daha maliyetli hâle getirebileceğinden endişe ediyor.

Fon kararları üzerindeki siyasi etkiye dair kaygıların ötesinde çok daha somut ve pratik sorunlar da bulunuyor: Federal hibe sistemi araştırmaları fiilen yürüten insanlar için istikrarsızlaştığında neler yaşanır?

Bilimsel Liyakatin İkinci Plana İtilmesi

Karşımıza çıkan ilk temel mesele akran değerlendirmesidir. Federal bilim kuruluşları, hangi araştırma projelerinin federal fon alacağını belirlemek için hâlihazırda akran değerlendirmesi mekanizmalarından yararlanır.

Bu mekanizmalar genel olarak önerilen çalışmanın alanında uzman bilim insanlarını ve diğer yetkin kişileri kapsar. Hibe teklifleri çoğunlukla biri bağımsız dış uzmanları, diğeri ise kurum yetkililerini içeren birden fazla inceleme aşamasından geçer. Nitekim makalenin yazarı da National Institutes of Health bünyesi dâhil olmak üzere federal hibe inceleme kurullarında uzun yıllar görev yapmış bir bilim insanıdır.

Bu panellerde görev alan hakemler, bir araştırma teklifinin bilimsel değerini çeşitli kriterler üzerinden değerlendirir. Çalışmanın yöntemsel titizliği ve uygulanabilirliği; yani çalışma tasarımının araştırma sorusuna uygun şekilde yanıt verip veremeyeceği bu kriterlerin başında gelir. Hakemler, araştırmacıların bu çalışmayı yürütebilecek uzmanlığa ve kurumsal desteğe sahip olup olmadığını inceler. Ayrıca projenin genel etkisini ele alarak araştırmanın ilgili alanı anlamlı biçimde ileriye taşıyıp taşımayacağını, bilime ve topluma fayda sağlayıp sağlamayacağını tartar.

Akran değerlendirmesi, bir projenin kamu yatırımı almaya değecek kadar bilimsel açıdan güçlü olup olmadığını sınamak amacıyla tasarlanmıştır. Bu süreç kusursuz olmasa da federal araştırma fonlarının güvenilirliği açısından hayati bir merkezdedir. Uzmanlardan oluşan bir kurulun çıkar çatışmalarını ve metodolojik zayıflıkları tespit etmesi, rakip teklifleri birbiriyle kıyaslaması sayesinde akran değerlendirmesi; kritik bir fon kararının tek bir kişinin şahsi tercihine ya da başvuru sahibinin prestijine dayanma olasılığını azaltmaya yardımcı olur.

Office of Management and Budget tarafından sunulan teklifte öngörüldüğü üzere bir projenin bilimsel değeri arka plana itilirse; araştırmacılar, kurumlar ve kamuoyu, siyasi açıdan arzulanan sonuçlar yerine en nitelikli bilimin fonlandığına ve güvenilir kanıtlar üretildiğine dair inancını yitirecektir. Zamanla ortaya çıkacak bu güven kaybı, bilimi ileri taşıyacak iddialı projelere yatırım yapılmasını da caydırabilir.

Bilimin Gelişmesi için İstikrar Şart

Karşılaştığımız ikinci kritik mesele istikrardır. Federal hibeler çoğunlukla birden fazla yılı kapsayan taahhütlerdir. Bireysel hibelerin birçoğu yaklaşık üç ila beş yıllık süreler için yapılandırılırken; karmaşık klinik deneyler ve araştırma altyapısı projeleri, yenilemeler, takip aşamaları veya bağlantılı hibelerle çok daha uzun zaman alabilir. Bir araştırmadan anlamlı sonuçların elde edilebilmesi yıllar süren yoğun bir emek gerektirebilir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Trump yönetiminin fon kurallarına getirmek istediği revizyonlar, onaylanmış kapsamları dâhilinde yürütülen araştırma projelerinde bile kurumların verilmiş hibeleri diledikleri gibi askıya alabileceği veya iptal edebileceği koşulları genişletmektedir. Hibe iptali için öne sürülen gerekçeler arasında, projenin artık kurumun güncel önceliklerine ya da kamu yararına hizmet etmediği yönündeki iddialar da yer almaktadır.

Alınan bir hibe; bir araştırma projesinin temelini oluşturan personeli, sarf malzemelerini, veri sistemlerini ve yasal uyumluluk programlarını destekler. Siyasi önceliklerdeki bir değişim sebebiyle sürmekte olan bir fon kesilirse öğrenciler desteğini kaybedebilir, klinik deneyler aksayabilir ve laboratuvarlar hassas ekipmanlarının bakımını yapamaz hâle gelebilir.

Bilimsel üretim aynı zamanda uzun vadeli planlamaya dayanır. Fonlama kararları öngörülemez bir hâl aldığında bir laboratuvar kolayca personel istihdam edemez, özel malzemeler sipariş edemez veya yeni bir çalışma başlatamaz. Araştırma kurumları bu taahhütlerin pek çoğunu aylar, hatta yıllar öncesinden belirler. Uzman personelin başka görevlere atanması her zaman mümkün olmadığı gibi hasta veya hayvan denekleri içeren çalışmalar, fon kesilse dahi sürmesi gereken etik ve yasal sorumluluklar barındırır.

Federal hibe alan ve başarıyla devam eden bir projeyi yarıda kesmek, aynı zamanda vergi mükelleflerinin parasını da heba etmek anlamına gelir.

Bulguları Paylaşmak Bilim için Hayati Önemdedir

Üzerinde durulması gereken üçüncü mesele ise bulguların yayılması ve paylaşılmasıdır. Trump yönetiminin teklifi, makale işlem ücretleri ve açık erişim bedelleri dâhil olmak üzere birçok yayın masrafının hibelerden karşılanmasını engellemektedir. Daha açık bir ifadeyle önerilen değişiklikler, hibeyi denetleyen federal kurumun yayınları önceden onaylamasını şart koşmaktadır.

Araştırmacıların mesleki, akademik ve teknik dergi aboneliklerini hibe bütçesinden ödemesi yasaklanacaktır. Benzer şekilde, federal kurum tarafından açıkça onaylanmadığı müddetçe konferans katılım ücretleri ve mesleki üyelikler için de fon kullanımı kısıtlanacaktır.

Resmî teklifte bu tür harcamaların bir hibenin amaçlarını gerçekleştirmek için gerekli olmadığı öne sürülmektedir. Oysa bulguları paylaşmak araştırmanın en temel ve ayrılmaz parçasıdır.

Federal fonlarla desteklenen araştırmaların bilimsel literatürün ve ortak hafızanın bir parçası hâline gelmesi yayın yoluyla mümkündür. Açık erişimli yayıncılık; hekimlerin, hastaların, politika yapıcıların, şirketlerin, öğretmenlerin ve araştırmacıların bir ücret duvarıyla karşılaşmadan araştırma sonuçlarına ulaşmasını sağlar. Bu yaklaşım, kamu kaynaklarıyla finanse edilen araştırmalara halkın erişimini önceleyen federal politikalarla da bütünüyle örtüşmektedir.

Konferanslar da araştırmanın vazgeçilmez bir bileşenidir. Bilim insanları verileri buralarda derinlemesine inceler, genç araştırmacıları eğitir ve yeni yöntemler öğrenir. Nitekim makalenin yazarı da kendi kariyerinin bu ekosistemle şekillendiğini; konferanslar sayesinde bulgularını sunma, yapıcı eleştiriler alma ve farklı disiplinlerden yeni çalışma arkadaşlarıyla tanışma fırsatı bulduğunu aktarmaktadır. Birçok araştırma ortaklığı, bir poster oturumunda veya bir sunumun ardından sorulan tek bir soruyla başlar; yapılan samimi bir sohbet, araştırmacıların tek başlarına üstesinden gelemeyecekleri karmaşık bir sorunu güçlerini birleştirerek çözmelerini sağlar.

Hibelerin bu hayati masrafları karşılamasını engellemek, mali yükü üniversitelere, bölümlere, kıdemli araştırmacılara veya stajyerlere yıkacaktır. Federal veya kurumsal destekten yoksun olan araştırmacılar, özellikle de kariyerinin başındaki bilim insanları ve stajyerler, çalışmalarını paylaşma ve mesleki gelişim fırsatlarına erişme imkânından mahrum kalacaktır.

Bilimsel bilgi alışverişine erişimin bireylerin ya da kurumların mali olanaklarına bağımlı hâle gelmesi, nihayetinde bilime kimlerin katılabileceğini ciddi biçimde sınırlandıracaktır.

Araştırmacıları Yalıtmadan Bilimi Korumak

Değinilmesi gereken dördüncü konu bilimsel iş birliğidir. Trump yönetiminin teklifi, başta Çin olmak üzere belirli yabancı ülkeleri veya kuruluşları içeren araştırma ve faaliyetleri desteklemek için federal fonların kullanılmasını hükümet genelinde yasaklamayı hedeflemektedir. İlgili kurum başkanının onayıyla istisnalar tanınabilecek olsa da uluslararası bileşenleri olan tüm araştırmaların öncelikle ABD'nin iç çıkarlarını gözetmesi zorunlu kılınmaktadır.

Yabancı ülkelerin etkisini sınırlandırmak ve fikrî mülkiyeti korumak, ulusal güvenliğin sürdürülmesi açısından elbette önemlidir. Ancak pek çok bilimsel problem doğası gereği uluslararasıdır: Bulaşıcı hastalıklar, kanser, iklim değişikliği, gıda güvenliği, uzay bilimi ve nadir görülen hastalıklar ulusal sınırlarda durmaz.

Geniş kapsamlı yasaklar, risklerin yönetilebildiği durumlarda dahi değerli ortaklıkların önünü kesebilir. Uluslararası iş birlikleri; ABD sınırları içinde bulunmayan benzersiz hasta popülasyonlarına, bilimsel uzmanlığa, veri setlerine, özel tesislere ve özgün çevresel koşullara erişim imkânı sunar.

Agora Bilim Pazarı

A Handbook of the Fungus Diseases of West Indian Plants

Batı Hint Adaları'ndaki bitkilerde görülen mantar hastalıklarını konu alır. Belirli bir bölgenin bitki hastalıklarına odaklanan bir başvuru kitabıdır.

Devamını Göster

₺600,00

Satın Al Tüm Ürünler

Araştırma projelerinin hassas bilgi veya teknolojileri içerdiği ya da uluslararası bir ortağın kurallara uymama geçmişinin bulunduğu durumlarda riske dayalı sıkı bir denetim elbette yerindedir. Ancak mevcut teklif, somut güvenlik riskleri ile Amerikan araştırmalarını güçlendiren şeffaf bilimsel iş birlikleri arasında bir ayrım gözetmemektedir.

Etkili bir denetim mekanizması, her bir iş birliğinin niteliğine, ölçeğine ve somut risk düzeyine göre hassas biçimde ayarlanmalıdır. Kötüye kullanımı engellemeye yönelik tedbirler gereğinden fazla genişletildiğinde, bilimsel hesap verebilirliği artırmaksızın sadece idari yükü tırmandırır.

Araştırmaları Engellemeden Hesap Verebilirlik Sağlamak

Federal hibeleri düzenleyen kurallar ilk bakışta fazlasıyla teknik veya bürokratik görünebilir. Ancak bu yönergeler; bilimsel keşiflerin fonlanıp fonlanamayacağını, başarıyla tamamlanıp tamamlanamayacağını, paylaşılıp paylaşılamayacağını ve toplum yararına dönüştürülüp dönüştürülemeyeceğini doğrudan belirler.

Şeffaf, öngörülebilir ve somut risklerle orantılı bir federal denetim; bilimsel liyakatin ve kamu kaynaklarının verimli kullanımının hibe kararlarının merkezinde kalmasını sağlayabilir. Hesap verebilirlik mekanizmaları; değişen siyasi tercihler ya da toptancı yasaklar yüzünden nitelikli çalışmaları aksattığında değil, araştırmacıların güvenilir sonuçlar üretmesine yardımcı olduğunda en yüksek verimi sağlar.

Eğer asıl hedef vergi mükelleflerinin parasını en iyi şekilde değerlendirmekse; açık ve riske dayalı güvenceler, araştırmanın başarılı olmasını sağlayan koşulları zayıflatmadan usulsüzlüklerin, israfın ve gerçek güvenlik tehditlerinin önüne geçebilir.

Görüyoruz ki hesap verebilirliği güçlendirmek, federal fonlarla desteklenen araştırmaları başarıya ulaştıran istikrarı ve bilimsel iş birliklerini baltalamadan da mümkündür.