SUÇLU KİM? (Kto Vinovat?)

Aristokrat bir aileden gelen Herzen, Fransız ve Alman dadıların elinde büyümüş, Rusçayla birlikte bu iki dile de hâkim olmuştur. Londra'da bu diller arasına İngilizceyi de eklemiştir. Küçük yaşlardan itibaren Puşkin’i, Schiller’i özgün dillerinden okumak, Herzen’e çok şey kazandırmıştır. Özellikle Schiller’in ve Fransız yazarların romantik duygularını uyandırmak bakımından Herzen üzerinde önemli bir etkisi olmuştur.

Gençlik yıllarından itibaren Rus devrimcileriyle iç içe olmuş, 1834 yılında Moskova Üniversitesi’ni bitirdiğinde sürgün hayatıyla da tanışmıştır. Çarlık yönetimi, tıpkı Dostoyevski’nin de idama mahkûm olmasına neden olan “Petraşevski çevresi” gibi, “Herzen ve çevresi”ni de tehlikeli görmüş, sıkı takibe almış, gençleri tutuklamış ve sürgüne göndermiştir.

Rusya'da yaşadığı sürgün yıllarının ve babasının 1846’da ölümünün (ve devraldığı yüklü bir mirasın) ardından Herzen, 1847’de Avrupa dönemini başlatmıştır.

Herzen’in Avrupa dönemi, ömür boyu yoldaşlık yaptığı Nikolay Ogarev’le birlikte anılır ve ünlü tarihçi E.H. Carr bu ikiliyi “Romantik Sürgünler” olarak tanımlayarak anlatır. Devrim, reform, ütopyacılık, liberalizm ve sosyalizm konularında Turgenyev ve Çernişevki gibi Rus yazarlarıyla tartışmalara girmiştir.

Avrupa'daki ikametleri ve ziyaretleri boyunca, Mazzini, Bakunin, Marx gibi devrimci liderlerle tanışmış, bu isimlerle çeşitli tartışmalara girişerek kendi özgün düşüncesini geliştirmeye çalışmış, Enternasyonal faaliyetleri içerisinde komploculukla suçlanmış, bir uçta özgürlükçülüğe diğer uçta Rus köylü toplumuna dayanan bir sosyalizm anlayışına ulaşmıştır.

Başlıca eserleri arasında, Bilimde Amatörlük ve Doğanın İncelenmesi Üzerine Mektuplar adlı ilk felsefi yapıtları, Suçlu Kim? adlı sosyal tartışmalar açan romanı, Rus Halkı ve Sosyalizm, Başka Bir Kıyıdan, Fransa ve İtalya’dan Mektuplar gibi siyasi yapıtları ve Rus edebiyatının en önemli otobiyografik eserlerinden biri olarak kabul edilen Hayatım ve Düşüncelerim sayılabilir.