Sadece Bir Tık Etkisi: Dijital Ayak İzleri

İnternette var olmak iz bırakmak demektir. Her arama, her tıklama, her kayıt, her yorum, her beğeni bir yerde saklanır. Bunu okurken muhtemelen "ben zaten dikkatli kullanıyorum" diye düşündünüz. Ama dijital ayak izi yalnızca kasıtlı olarak bıraktıklarınızdan oluşmuyor. Asıl büyük kısmı fark etmeden, arka planda, siz başka bir şey yaparken birikiyor.

Dijital ayak izi iki katmandan oluşur. Birincisi aktif iz: sosyal medyada paylaştıklarınız, doldurduğunuz formlar, yazdığınız yorumlar, açtığınız hesaplar. Bunları siz bilinçli olarak bıraktınız, en azından teoride. İkincisi pasif iz: ziyaret ettiğiniz siteler, ne kadar süre kaldığınız, hangi reklamlara tıkladığınız, hangi cihazı kullandığınız, nerede olduğunuz, hatta fareyi ekranda nasıl hareket ettirdiğiniz. Bu ikinci katmanı çoğu zaman siz oluşturmuyorsunuz, sistem sizin yerinize oluşturuyor ve bu iz hiçbir zaman gerçek anlamda silinmiyor.

Bir siteden hesabınızı sildiğinizde ne olur? Çoğu platform "hesabınız silindi" der ama verilerinizin ne kadar süre saklandığını, hangi üçüncü taraflarla daha önce paylaşıldığını, yedek sunucularda kopya kalıp kalmadığını söylemez. GDPR kapsamında Avrupa'da "unutulma hakkı" diye bir düzenleme var. Türkiye’de ise bu hak aynı isimle yer almasa da KVKK çerçevesinde verilerin silinmesini, yok edilmesini veya anonim hale getirilmesini isteme hakkı vardır. Ancak her iki durumda da bu talep yalnızca ilgili şirkete yöneliktir, verinin daha önce paylaşıldığı veri simsarlarına veya onların aktardığı diğer taraflara otomatik olarak uygulanmaz.

Peki ayak izinizi küçültmek gerçekten mümkün mü? Cevap hem evet hem hayır. Tamamen sıfırlamak neredeyse imkansız. Özellikle yıllardır internette aktifseniz, onlarca platformda hesabınız varsa, hiç düşünmeden yüzlerce siteye e-posta adresinizle kayıt olduysanız, o veri çoktan yayılmış demektir ama küçültmek, yavaşlatmak ve kontrol altına almak mümkün ve bu, hiç yapmamaktan çok daha iyi bir yerde bırakır sizi.

İlk adım kendinizi aramaktır. Google'a adınızı yazın. Soyadınızı ekleyin. Yaşadığınız şehri ekleyin. Çıkan sonuçlara bakın. Büyük ihtimalle siz de şaşıranlardan olacaksınız çünkü hiç paylaşmadıklarını düşündükleri bilgilerin kamuya açık kaynaklarda göründüğünü görürler. Seçmen kayıtları, eski forum yazıları, bir sitede bıraktıkları yorumlar, yıllarca önce kaydolup unuttukları platformlar. Bunları görmek rahatsız edici ama bilmek önemli.

Kullanmadığınız hesapları kapatın. Çoğu insanın onlarca aktif olmayan hesabı vardır. O eski forum, kapandığını sandığınız o alışveriş sitesi, yıllarca açmadığınız o sosyal platform. Bu hesaplar hâla var oluyorsa hâla veri barındırıyorlar demektir. Bir veri ihlali yaşandığında saldırganlar aktif kullanıcıları değil, tüm veritabanını çalar. Yıllarca girmediğiniz bir hesabın şifresinin sızması, o şifreyi başka yerde kullandıysanız sizi de etkiler.

E-posta adresinizi bilinçli kullanın. Tek bir e-posta adresiyle her yere kaydolmak, o adresi bir kimlik belgesi gibi her yerde bırakmak demektir. Önemsiz sitelere kaydolmak için ayrı bir adres oluşturun ya da proton pass ve duckduckgo gibi rastgele e-posta adresleri üreten araçlar kullanın. (ya da takma adresler üreten başka daha kullanışlı araçlar da var, kendiniz araştırıp kullanabilirsiniz.) Bunlar gelen mailleri gerçek adresinize yönlendirir ve karşı taraf gerçek adresinizi hiçbir zaman görmez. Bir siteden spam gelmeye başlarsa o adresi kapatırsınız, gerçek adresinize hiç dokunmadan.

Sosyal medya paylaşımlarını gözden geçirin. Eski gönderileri silmek zahmetli ama mümkün. X (twitter) ve facebook için toplu silme araçları var ama güvenilirliği hâla tartışmalı. Instagram'da eski fotoğrafları tek tek kaldırabilirsiniz. Bunu yaparken şunu düşünün: beş yıl önce paylaştığınız bir şey bugün sizin hakkınızda ne söylüyor? Bu bir öz sansür çağrısı değil, dijital belleğin çok uzun tuttuğunu hatırlatmak.

Tarayıcı ve arama alışkanlıklarınızı değiştirin. Arama geçmişiniz, ziyaret ettiğiniz siteler, tıkladığınız reklamlar, hepsini kim tutuyor? Google chrome ve google search kombinasyonu kullanıyorsanız yanıt çok açık: google. Firefox ile duckduckgo veya brave kombinasyonu, pasif ayak izinizi ciddi ölçüde azaltır. Tam anlamıyla sıfırlamaz ama çok daha az şey bırakır geride.

Veri simsarlarına silme talebi gönderebilirsiniz. Bu en az bilinen ama en etkili adımlardan biridir. Türkiye’de bu yapı ABD’deki kadar görünür olmasa da büyük platformlar, reklam ağları ve veri işleyen teknoloji şirketleri benzer şekilde veri toplar ve işler. Örneğin google, meta platforms ve tiktok gibi platformlar kullanıcı davranışlarına dayalı veri toplar. Bu şirketlerin çoğunun ayarlar bölümünde veri yönetimi, reklam tercihleri ve veri silme taleplerine yönelik seçenekler bulunur. Ayrıca KVKK kapsamında özellikle 11. madde uyarınca verilerinizin silinmesini talep edebilir, 7. madde gereği işlenme amacı ortadan kalktığında bu verilerin silinmesini veya yok edilmesini isteyebilirsiniz. Tek tek başvurmak yine zahmetlidir ama mümkündür.

Bir de gerçekçi olmak gerekiyor. Dijital ayak izinizi sıfırlamak istiyorsanız interneti tamamen bırakmanız gerekir. Bu da gerçekçi değil. Ama amacınız sıfırlamak olmak zorunda değil. Amacınız neyin nerede olduğunu bilmek, gereksiz izleri temizlemek ve yeni izlerin bilinçsizce birikmesini yavaşlatmak olabilir. Bu hedefe ulaşmak o kadar da zor değil aslında.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Dijital ayak izi, çoğu insanın zannettiği gibi yalnızca "sosyal medyada paylaştıklarım"dan ibaret değil. Yıllarca biriken aramalar, hesaplar, tıklamalar, konum verileri, alışveriş geçmişleri ve daha fazlası bir araya geldiğinde ortaya sizi tanıyan ama sizi hiç görmemiş bir profil çıkıyor. Bu profil kim tarafından tutulduğunu, kime satıldığını ve ne amaçla kullanıldığını bilmediğiniz bir portreniz. Onu tamamen silmek olmayabilir ama en azından kim olduğunu bilmek sizin elinizde.

Tıklamalarınız bol, izleriniz hafif olsun. Veri sizden hızlı koşmasın, siz veriden önce gidin ve farkındalığınız yüksek kalsın.