Normal Olmak

Normal olmak kulağa güvenli gelir. Sıradan, risksiz, kabul edilebilir. Toplumun sevdiği kelimelerden biridir bu. “Normal bir hayat”, “normal bir insan”, “normal tepkiler”. Hepsi rahatlatıcıdır. Ama tuhaf olan şu: Kimse bu kelimenin ne anlama geldiğini tam olarak açıklamaz. Sadece ne olmadığını söyler.

Toplum normalin tarifini yapmaz, sınırını çizer. O sınırın dışına çıkanlara bakarak öğrenirsin neyin kabul edilmediğini. Fazla sessizsen tuhafsındır. Fazla konuşuyorsan rahatsız edicisin. Çok sorguluyorsan sorunlusundur. Hiç sorgulamıyorsan makbulsündür.

Bir noktada fark ediyorsun: Normal, bir ortalama değil; bir uyum testidir.

Herkesin güldüğü yerde gülmen beklenir. Üzülmen gereken yerde üzülmen. Hayatla ilgili “doğru” hayallerin olması gerekir. Yanlış hayal kurmak diye bir şey vardır bu düzende. Kimse sana açık açık söylemez ama hissedersin. Bakışlardan, sessizlikten, konunun değiştirilmesinden.

Bir süre sonra fark edersin ki kabul görmek için doğru düşünmen gerekmez. Doğru zamanda düşünmen gerekir. Herkes sustuğunda susmak, herkes konuştuğunda konuşmak. Düşüncenin içeriği ikincildir; önemli olan senkron. Aynı ritimde kalabildiğin sürece, ne söylediğin çok da umursanmaz.

Bir zamanlar Atina’da normal olan şey, düzeni sorgulamamaktı. Demokrasiyle övünen bir şehirde yaşanıyordu ama bu demokrasi, sınırları belli bir aklın içindeydi. Tanrılar belliydi, erdemin tanımı belliydi, gençlerin nasıl yetişmesi gerektiği belliydi. Normal, bu kabullerin sessizce taşınması demekti.

Sokrates tam olarak burada sorun oldu.

Sokrates yeni bir sistem önermedi. Bir devrim çağrısı yapmadı. Elinde bayrakla meydanlara çıkmadı. Yaptığı şey çok daha rahatsız ediciydi: sordu. Üstelik doğru zamanda değil. Doğru kişilere de değil. Herkesin “bildiğini sandığı” şeyleri, herkesin ortasında sorguladı. Cesaretin ne olduğunu bilen askere, adaletin ne olduğunu bildiğini iddia eden yargıca, iyiliği savunan siyasetçiye “bundan emin misin?” diye soruyordu.

Bugün bu soru masum görünür. Ama o günün Atina’sı için bu bir tehdit değildi; bir bozgundu. Çünkü Sokrates’in soruları yanlış cevaplar üretmiyordu. Daha kötüsünü yapıyordu: İnsanların aslında cevapları olmadığını gösteriyordu.

Normal düzen için bu kabul edilemezdi.

Sokrates’in problemi ne dine açıkça karşı çıkmasıydı ne de yasaları çiğnemesiydi. Asıl problem, gençlerin onunla konuştuğunda eskisi gibi düşünememesiydi. Sokrates, alışkanlığı bozuyordu. Ve alışkanlık bozulduğunda otorite zayıflar. Bu yüzden ona yöneltilen suçlama manidardı: “Gençleri yoldan çıkarmak.”

Düşünmek, yoldan çıkmak sayılmıştı.

Mahkemede Sokrates’ten beklenen şey basitti: Özür dilemesi. Biraz geri adım atması. Daha “normal” bir dil kullanması. Ama o bunu yapmadı. Çünkü onun gözünde normal olmak, erdemli olmakla aynı şey değildi. Hatta tam tersine, sorgulanmamış bir normalliğin ahlaki bir değeri yoktu.

Sonunda ölüm cezasına çarptırıldı. Baldıran zehrini içti. O an Atina için bu karar normaldi. Hukuk işlemişti. Toplum kendini korumuştu. Düzen devam ediyordu.

Ama tarih burada durmadı.

Yüzyıllar geçti. Aynı Sokrates, felsefe denince akla gelen iki üç isimden biri oldu. Adı bilgelikle, ahlaki cesaretle, düşünsel dürüstlükle birlikte anılıyor. Atina’nın “normal” insanları unutuldu. Onu mahkûm eden düzen çöktü.

Sokrates’in yaşadıkları bize şunu açıkça gösteriyor: Normal, doğal değildir. Tarihseldir. Kültüreldir. Değişkendir. Bugün normal dediğimiz şey, başka bir zamanda sapkınlık sayılmıştır. Demek ki mesele doğru ya da yanlış olmak değil. Mesele, neye ne kadar süredir alıştığımızdır. Ve çoğu zaman toplum, haklı olanı değil; alışıldık olanı korur.

Normal bu yüzden rahatlatır. Ama aynı nedenle tehlikelidir. Çünkü alışkanlık, sorgulanmadığında ahlak kılığına girer. Ve her çağ, kendi Sokrates’ini “anormal” ilan ederken, sadece düzenini değil, körlüğünü de savunduğunu fark etmez.

Bugün Atina yok. Baldıran yok. Ama normaller hâlâ var.

Bugün kimse düşünceleri yüzünden resmî bir mahkemede yargılanmıyor gibi görünüyor. Bunun yerine daha sessiz, daha zahmetsiz yöntemler var: Görmezden gelinmek. Ciddiye alınmamak. “Abartıyorsun” denilerek küçültülmek. Normalin dışına çıkan biri için bunlar modern cezalar.

Artık soru sormak suç değil. Ama yanlış zamanda sorarsan riskli. Yanlış yerde sorarsan rahatsız edici. Yanlış kişiye sorarsan “negatif”, “uyumsuz” ya da “problemli” olursun. Kimse sana düşünmeyi yasaklamaz; sadece düşünmenin bedelini hissettirir.

Modern normal, yüksek sesle konuşmaz. Kibar görünür. Verimlilikten, pozitiflikten, uyumdan bahseder. Her şeyin yolunda görünmesini ister. Sarsıntı çıkaran sorulara değil, akışı bozmayan cevaplara alan açar. Çünkü bugün de mesele hakikat değil, ritimdir.

Ve belki de en tuhafı şudur: Bugün normal olan, farklı olmayı bile belirli sınırlar içinde ister. Farklı olabilirsin, yeter ki tanıdık bir biçimde. Eleştirebilirsin, yeter ki herkes gibi. Sorgulayabilirsin ama fazla derine inmeden.

Sokrates bugün yaşasaydı muhtemelen idam edilmezdi. Ama konuşmaları “izlenmezdi”. Soruları paylaşılmazdı. Sessizce görünmez olurdu. Ve bu da çağımızın baldıranı olurdu.

Normal hâlâ güvenli gelir. Ama tarih bize şunu defalarca göstermiştir: Güvenli olan her zaman doğru değildir. Ve normal, çoğu zaman sadece çoğunluğun alışkanlığıdır.