İnsan
/old/content_media/RVWms31TNSTK7RiC7n1ds88JF8y7b1D1.jpeg)
- Blog Yazısı
Blog Yazısı
Neden bazılarımız yüksek sesle konuşup dikkatleri çekmek gibi bir çaba içerisinde bulunurken bazılarımız dikkatleri çekmemek üzerine ayarlarlar kendilerini, bu davranışların seçiminde tam bir örüntü tanımlayabilmek biraz zor. Elbette davranışlarımız hem yetiştirilme tarzımıza hem de soyaçekime bağlı olarak şekilleniyor ama bu yaklaşımın kolaycı bir tercih olduğunu ve daha fazla açıklamaya ihtiyaç olduğunu düşünüyorum. Çünkü en başında yetişme tarzımızın zaten aynı genleri paylaştığımız ebeveynlerimize bağlı olduğu aşikardır ve bu durum soyaçekim-çevre ikilemini aniden birleştirir. (Farklı ortamlarda yetişenlerin istisna olduğu ve ayrı bir analizi gerektirdiği hususu saklı kalmak koşulu ile). Yüksek sesle konuşma en çok toplu ulaşım araçlarında bir de yanı başımızdaki evlerde yaşayanlarda rahatlıkla gözlemlenebilir.
Şimdi bir sosyal deney yapıp bu farklılaşmayı (neden bazılarımız yüksek sesle konuşup dikkatleri çekmek gibi bir çaba içerisinde bulunurken bazılarımız dikkatleri çekmemek üzerine ayarlarlar kendilerini?) yapay zekaya soralım, sayın Bard ve sayın ChatGPT'ye. Önce Bard'a sorup yanıtı buraya kopyalıyorum:
''Bazılarımızın yüksek sesle konuşup dikkatleri çekmek gibi bir çaba içerisinde bulunmasının, bazılarımızın ise davranışlarını dikkatleri kendileri üzerine çekmemek üzerine ayarlamasının altında yatan birçok neden olabilir. Bu nedenleri şu şekilde sıralayabiliriz:
Kişilik özellikleri: Bazı insanlar doğuştan daha dışa dönük ve sosyaldirler. Bu kişiler, dikkat çekmeyi ve ilgi odağı olmayı severler. Diğerleri ise daha içe dönük ve sessizdirler. Bu kişiler, dikkat çekmekten kaçınırlar ve kendilerini kalabalığın içinde kaybolmuş hissetmekten hoşlanırlar.
Özgüven: Kendine güvenen insanlar, dikkat çekmekten çekinmezler. Kendilerini rahat ve özgüvenli hissederler. Kendine güveni düşük olan insanlar ise dikkat çekmekten korkarlar. Kendilerini yetersiz ve değersiz hissederler.
Deneyim: Geçmiş deneyimlerimiz, dikkat çekme şeklimizi etkileyebilir. Örneğin, dikkat çekmek için çabaladığımızda olumsuz bir tepki almışsak, bundan sonra dikkat çekmekten kaçınmaya başlayabiliriz.
Kültürel faktörler: Bazı kültürlerde, dikkat çekmek olumlu olarak değerlendirilirken, bazı kültürlerde olumsuz olarak değerlendirilir. Örneğin, Doğu kültürlerinde dikkat çekmek genellikle kibirden kaynaklanan bir davranış olarak görülür.
Dikkat çekmek, bazı durumlarda olumlu bir davranış olabilir. Örneğin, bir toplulukta liderlik etmek veya bir konuda farkındalık yaratmak için dikkat çekmek gerekli olabilir. Ancak, dikkat çekmek her zaman olumlu bir davranış değildir. Örneğin, dikkat çekmek için yalan söylemek veya başkalarını aşağılamak olumsuz davranışlardır.
Dikkat çekmemek de, bazı durumlarda olumlu bir davranış olabilir. Örneğin, bir toplulukta uyum sağlamak veya başkalarını rahatsız etmemek için dikkat çekmemek gerekli olabilir. Ancak, dikkat çekmemek her zaman olumlu bir davranış değildir. Örneğin, kendini ifade etmekten kaçınmak veya duygularını bastırarak yaşamak olumsuz davranışlardır.
Sonuç olarak, dikkat çekmek veya dikkat çekmemek kişisel bir tercihtir. Bu tercihimizi yaparken, kişilik özelliklerimiz, özgüvenimiz, geçmiş deneyimlerimiz ve kültürel faktörleri göz önünde bulundurmamız gerekir.''
ChatGPT ise şu cevabı veriyor:
''Bu davranış farklılıkları kişilik, kültürel etkiler, özgüven seviyeleri, çevresel faktörler ve deneyimler gibi birçok kompleks etkenin sonucudur. İnsanların dikkat çekme veya göz önünde olmama istekleri, içsel ve dışsal faktörlerle şekillenir:
Kişilik: Bazı insanlar doğuştan itibaren dikkat çekmeyi seven, sosyal ve konuşkan olabilirken, diğerleri daha içe dönük, sakin ve sessiz olabilir. Bu kişilik özellikleri, insanların dikkat çekme veya geri çekilme eğilimlerini etkiler.
Özgüven Seviyeleri: Yüksek özgüvene sahip olanlar genellikle rahatça dikkat çekerler, çünkü eleştirilere daha az duyarlıdırlar. Düşük özgüvene sahip olanlar ise genellikle göz önünde olmamayı tercih edebilirler.
Kültürel ve Toplumsal Normlar: Bazı kültürlerde gösterişli davranışlar, dikkat çekmeyi özendirirken, diğer kültürlerde daha içsel ve alçakgönüllü davranışlar değerli görülebilir. Toplumsal normlar da bireylerin davranışlarını şekillendirir.
Deneyimler: Geçmiş deneyimler, bir kişinin dikkat çekme veya geri çekilme eğilimini etkiler. Olumlu veya olumsuz deneyimler, bir kişinin gelecekteki davranışlarını şekillendirir.
Amaçlar ve İhtiyaçlar: Bireylerin hedefleri ve ihtiyaçları da davranışlarını etkiler. Kimi insanlar iş yerinde dikkat çekmek isterken, diğerleri sakin bir ortamda çalışmayı tercih edebilirler.
Sosyal Baskı ve Kabul: Bazı insanlar dikkat çekmeye çalışır çünkü toplumlarındaki gruplarda kabul görmek ve sosyal ilişkiler kurmak isteyebilirler. Diğerleri ise bireysel kimliklerini korumayı tercih edebilirler.
Bu faktörlerin karmaşıklığı ve birbiriyle etkileşimi nedeniyle, insanların dikkat çekme veya geri çekilme eğilimleri karmaşık ve çok yönlüdür.
Bazılarımızın yüksek sesle konuşup dikkatleri çekmek gibi bir çaba içerisinde bulunmasının, bazılarımızın ise görünümünü dikkatleri çekmemek üzerine ayarlamasının altında yatan birçok neden olabilir. Bu nedenleri şu şekilde sıralayabiliriz:
Kişilik özellikleri: Bazı insanlar doğuştan daha dışa dönük ve sosyaldirler. Bu kişiler, dikkat çekmeyi ve ilgi odağı olmayı severler. Diğerleri ise daha içe dönük ve sessizdirler. Bu kişiler, dikkat çekmekten kaçınırlar ve kendilerini kalabalığın içinde kaybolmuş hissetmekten hoşlanırlar.
Özgüven: Kendine güvenen insanlar, dikkat çekmekten çekinmezler. Kendilerini rahat ve özgüvenli hissederler. Kendine güveni düşük olan insanlar ise dikkat çekmekten korkarlar. Kendilerini yetersiz ve değersiz hissederler.
Deneyim: Geçmiş deneyimlerimiz, dikkat çekme şeklimizi etkileyebilir. Örneğin, dikkat çekmek için çabaladığımızda olumsuz bir tepki almışsak, bundan sonra dikkat çekmekten kaçınmaya başlayabiliriz.
Kültürel faktörler: Bazı kültürlerde, dikkat çekmek olumlu olarak değerlendirilirken, bazı kültürlerde olumsuz olarak değerlendirilir. Örneğin, Doğu kültürlerinde dikkat çekmek genellikle kibirden kaynaklanan bir davranış olarak görülür.
Dikkat çekmek, bazı durumlarda olumlu bir davranış olabilir. Örneğin, bir toplulukta liderlik etmek veya bir konuda farkındalık yaratmak için dikkat çekmek gerekli olabilir. Ancak, dikkat çekmek her zaman olumlu bir davranış değildir. Örneğin, dikkat çekmek için yalan söylemek veya başkalarını aşağılamak olumsuz davranışlardır.
Dikkat çekmemek de, bazı durumlarda olumlu bir davranış olabilir. Örneğin, bir toplulukta uyum sağlamak veya başkalarını rahatsız etmemek için dikkat çekmemek gerekli olabilir. Ancak, dikkat çekmemek her zaman olumlu bir davranış değildir. Örneğin, kendini ifade etmekten kaçınmak veya duygularını bastırarak yaşamak olumsuz davranışlardır.
Sonuç olarak, dikkat çekmek veya dikkat çekmemek kişisel bir tercihtir. Bu tercihimizi yaparken, kişilik özelliklerimiz, özgüvenimiz, geçmiş deneyimlerimiz ve kültürel faktörleri göz önünde bulundurmamız gerekir.''....
Görüldüğü gibi yapay zeka dahi ikna eden bir açıklamadan epey uzak ve benzer açıklamalar yapıyorlar. Hatta başlangıçta değindiğim kalıtım ve çevresel etkenlerin baskınlığına göre daha düşük profilde açıklama yaptıkları söylenebilir. O halde insana dair bunun gibi ve benzeri davranışları aydınlatabilmemiz biraz daha çaba gerektiriyor. Kendimizi gösterme arzumuz sadece yüksek seslerle konuşmak değil; detaycılık, uyumluluk, çok konuşma, asabiyet ya da uysallık vb bir dizi ayırt edici kalıp, bir miktar içe dönük- dışa dönük kişilik yapısı altında özetlenebilse dahi iç içe geçmiş ve olabildiğince karmaşık biçimde karşımıza çıkabiliyor. O halde türümüze özgü(?) bu kalıpların ne anlama geldiğini akademi tarafına sormak isabetli olacak. Sorumuzu daha kapsayıcı hale getirip scholar'a soruyorum: Başlıca kişilik özelliğimiz dışa/içe dönüklük nereden geliyor?
Bir dizi taramanın sonucunda Türkçe ve İngilizce olarak soruma doğrudan yanıt veren makaleye ulaşamıyorum, yabancı kaynakların neredeyse tamamı erişime imkan vermiyor. Yine de zaten bilgilerimiz dahilinde olan gen-kültür birlikte evrimi ve soyaçekim-çevre karşılıklı etkileşimi konuları minvalinde çok sayıda metine ulaşmak mümkün. İki adet yerli çalışmayı burada paylaşmak yerinde olacak. Birincisi Homo Sapiens’in Doğa Algısı başlıklı çalışmada, evrimsel perspektifin gelişmesinin tarihsel seyri muntazaman anlatılıyor. İkinci yerli kaynak ise SOSYAL VE EVRİMSEL PSİKOLOJİDE İNSAN ÖZGECİLİĞİ BİLMECESİ. İkinci çalışmanın da yetkin ve tatmin edici olduğu kanaatindeyim; özgeciliğin interdisipliner geniş bir kaynakça ile desteklenerek incelenmesi vasıtasıyla insan davranışlarının nasıl bir örüntü ile ortaya çıktığı detaylıca ele alınıyor. Sonuçta yerli kaynaklarımızdan iki güçlü makaleyle karşılaşmak umut verici. Benzeri bir çok okumadan sonra temel kişilik özelliklerimizin nereden geldiği ve türümüze özgü toplumları nasıl inşa ettiğimizi kendi adıma bir özetle yazıyı bağlamak istiyorum.
Türümüzün bireysel davranış normlarının nesiller boyunca devam etmesinden çıkan sonuç farklı bir tür olarak evrimleştiğimizin kanıtı gibi duruyor. Kendimize ve toplumlarımıza ait yinelenen senaryolar sonrasında daha merhametli ve daha adil bir dünya tasavvurumuz, canlı davranışının biyolojik dinamikleri ve türümüzün mühürlendiği bir arada yaşamanın kaçınılmaz formüllerinin insan iradesinden azade ama evrimsel değişimle bağlı olduğu gerçeği karşısında her zaman hayal kırıklığıyla sonuçlanacak. Yaşama azmimizin kırılmaması adına evrimin nötr dinamiklerine karşı insan çözümleri için bütün girişimleri saygıyla yad etmek ama birçok inatçı ezber ve dogmayı geçmişimizden tamamen silip ortak belleğimizde yer açmak her zaman mümkün olacak. Savaş ve barışın bir aradalığı güçlü çekirdek kuvvetine benziyor, zıtların birliği ve belirli bir aşamada birbirlerine dönüşebilirliği diyalektik ilkesi ise hala tazeliğini koruyor. Nasıl bir serüvenle toplumları inşa ettiğimize ilişkin bir bağlantıyı aşağıda paylaşıyorum.
- Tebrikler!1

- Muhteşem!0

- Bilim Budur!0

- Mmm... Çok sapyoseksüel!0

- Güldürdü0

- İnanılmaz0

- Umut Verici!0

- Merak Uyandırıcı!0

- Üzücü!0

- Grrr... *@$#0

- İğrenç!0

- Korkutucu!0

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?
Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 22.11.2026 22:48:37 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/15960
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.
Yorumlar 0