Gece Vardiyasında Felsefe: Yeni Bir Serinin Başlangıcı

İnsan ruhunu tanımak isteyen biri, deneysel psikolojiden neredeyse hiçbir şey öğrenemez. Ona önerim kesin bilimi bir kenara bırakması, akademisyen cübbesini çıkarması, çalışma odasına veda etmesi ve insan yüreğiyle dünyayı dolaşmasıdır. Hapishanelerin dehşetinde, akıl hastanelerinde, varoşların kasvetli meyhanelerinde, genelevlerde ve kumarhanelerde; şık salonlarda, borsalarda, sosyalist toplantılarda, kiliselerde… İşte orada, kalın ders kitaplarının ona verebileceğinden çok daha zengin bir bilgi hazinesi toplayacak ve insan ruhunu gerçekten tanıyarak hastaları nasıl iyileştireceğini öğrenecektir.

— Carl Gustav Jung

Gece saat 03.20. Belimdeki sızı artık kronik bir uyarıcıya dönüştü. Işıkları yarıya indirilmiş devasa bir Zara mağazasının ortasındayım. Elimdeki barkod okuyucunun ucundaki kırmızı lazer, masada duran yüzlerce kıyafet üzerinde ritmik bir iz bırakarak ilerliyor: Bip… Bip… Bip… Gündüzleri insanların kimlik, statü ya da geçici bir özgüven arayışıyla dokunduğu o kumaş parçaları ve vitrinlerde ilahlaştırılan plastik mankenler… Onlar şu an benim için sadece sekiz haneli -ya da daha fazla, kimin umurunda- birer stok kodundan ibaret.

Jung’un bahsettiği o “akademisyen cübbesini çıkarma” halini ben bu mağazada, sabaha karşı kargo aktarma merkezinde üzerimden saniyede bir kolinin geçtiği o hızlı bandın başında, lüks bir mutfağın bulaşıkhanesinde yağlı köpüklerin içinde, bir dizi setinde kurgusal bir dünya kurulurken kameranın görmediği o soğuk açıda saatlerce beklerken ve tam olarak Turkcell Sahnesi’nde yaşadım.

Aylar önce ünlü astronot Chris Hadfield ile tanışmak için en ön sıradan VIP bilet alarak adım attığım o büyük sahneye aylar sonra bir konserin bitiminde, gece karanlığında elime süpürge ve faraşı alarak tekrar çıktım. Spotların altında sıkılan eller ile spotlar söndükten sonra ahşap zemindeki çöpleri toplayan eller aynı kişiye aitti. Yer çekiminden bağımsızlaşmayı konuşan bir astronotu dinlediğim o alanı süpürürken tuhaftır ki zihnim, neredeyse sarsıcı bir berraklık ve huzurla kaplandı. Süpürgenin ahşaba her temasında beklentiler, yapay etiketler ve toplumsal roller tamamen silindi. Gerçek felsefenin en yalın dersini o an kavrayabildim: Statülerimiz ve giydiğimiz maskeler, ışıklar söndüğünde buharlaşan geçici birer illüzyondan ibaretti. Geriye kalan tek şey ise zihnin o ritmik hareket içinde bulduğu yalın özerklikti. Bir insanın gerçek değeri, zihninin o anki ritmiyle anlaşılabilirdi.

Ayakkabılarını çıkarıp öyle ölçmeli boyunu insanın: Parasını pulunu, şanını şerefini bir yana bırakıp bir gömlekle çıksın karşımıza.

— Michel de Montaigne

Bana göre felsefe ve psikoloji, yüksek tavanlı kütüphane raflarında ya da teorik kavramların arasında sıkışıp kalacak şeyler değil. İnsanın kendisiyle, toplumla ve nesnelerle kurduğu ilk ve en yalın ilişkinin sahada başladığını düşünüyorum. Bedenim yorulup otomatikleştiğinde, zihnimin tam da o süpürgeyi sallarken veya kargo aktarmadaki o ritmik tempo esnasında olduğu gibi alışılmadık bir dinginlik ve netlik kazandığını gördüm.

Çalışmanın Kutsallığı mı, Tembellik Hakkı mı?

Modern dünya çalışmayı en yüce erdem, zamanını satmayı ise bir yaşam zorunluluğu olarak pazarlamaya çalışıyor. Peki ya Paul Lafargue’ın dediği gibi çalışma tutkusu, insanın doğasına aykırı çılgınca bir yanılsamadan ibaretse?

Çağımız çalışma asrıymış, öyle diyorlar; aslında acı, sefalet ve çürüme asrı…

— Paul Lafargue

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Saatlerce kargo taşırken, bulaşıkhanede köpüklerle boğuşurken, barkod okuturken ya da elime faraşı alıp sahneyi süpürürken zihnim ister istemez o amansız soruya çarptı: Ben yaşamak için mi çalışıyorum, yoksa çalışmak için mi yaşıyorum? Sahada olmak bana bir yandan hayatı idame ettirme zorunluluğunun o sert gerçekliğini gösterirken diğer yandan bedenimin ve zamanımın sömürülüşüne karşı zihinsel bir direnç alanı yarattı. Bu seride hem çalışmanın psikolojisini hem de çalışmamanın, durmanın ve “tembellik hakkının” felsefi zeminini de kendi bizzat yaşadığım sahadaki deneyimlerimle tartışacağım.

Bu Yazı Dizisinde Ne Anlatacağım?

Benim için bu seri; ağır psikoloji kuramlarını ve yüksek felsefe metinlerini fiziki emeğimin, terimin ve gündelik hayatımın tam ortasına indirme denemesidir. Masa başında kurulan teorilerin sokaktaki, depodaki, vitrindeki, mutfaktaki ve sahnedeki karşılığını arama çabamdır.

Her bölümde yeni bir düşünürü ya da yazarı yanıma alarak şu soruların izini süreceğim:

Toplumsal Maskeler ve Sahne: Bir dizi setinde kurgusal dünyanın arkasında saatlerce bekletilmek ya da bir sahnede VIP konuk olmak ile aynı sahnede yerleri süpürmek arasındaki o ince çizgi, o süpürge anındaki berraklığın ve rol değişimlerinin arka planı

Gece Vardiyası ve Zaman Algısı: Şehir uykudayken kargo bantlarında; depolarda çalışan bir insan olarak zamanla, mekânla ve kendi bedenimle kurduğum ilişki

Tüketici Zihni ve Arzu Nesnesi: Bir kumaş parçasının ya da vitrin mankeninin gece yarı yarıya indirilmiş ışıklar altında nasıl bir simülasyona dönüştüğüne dair gözlemlerim

Görünmeyen Emek ve Stoacılık: Bulaşıkhaneden kargo aktarmaya kadar fiziksel olarak en zorlu işlerde çalışırken zihinsel özerkliğimi ve içsel özgürlüğümü koruma — ya da korumaya çalışma- yollarım

Eğer felsefeyi hayata teğet geçen soyut bir kurgu olarak değil de elleri kirlenen, yorulan ama anlam aramaktan vazgeçmeyen bir insanın var olma mücadelesi olarak görüyorsan doğru yerdesin. Yeni serime hoş geldin.

Sokaktan, depodan, tezgahtan ve sahadan süzdüğüm ilk hikaye -Kurgusal Gerçeklik ve Görünmeyen Bedenler: Figüranlık Üzerine- çok yakında burada olacak. O zamana kadar görüşmek üzere, hoşça kal.