Düşük Hızda Yaşam Kontrolü

Işık hızında hareket eden bir uzay aracında zamanın  ,  dünyadaki zamana göre daha yavaş ilerlemesi, bilim kurgu sinemasının en ikonik sahnelerinden biridir. Kahramanımız, ışık hızında birkaç seneliğine yakın bir yıldıza gider.  Geri döndüğünde ise dünyadaki yaşıtlarının çoktan göçtüğünü, çocuklarının hatta torunlarının kendisinden daha yaşlı hâle geldiğini görür. Zamanın bu bükülüşü sadece fizikle sınırlı değildir; aslında modern insanın  ,zamana karşı verdiği amansız savaşın da bir izdüşümüdür.

Yıllar önce ilk iş deneyimimde, yöneticimin masasında duran küçük bir biblodaki sonradan latince olduğunu öğrendiğim   söz dikkatimi çekmişti: "Haste Eliminates Waste" yani "Hız kayıpları engeller." Peki, hız gerçekten sadece kayıpları mı engeller, yoksa hayatın kendisini de mi kaçırmamıza neden olur?

Hızın kayıpları engellediği  teorisi 90 larda üretim endüstirisinin manifestolarına uygun ,   belki endüstriyel üretim bantları için doğruydu. Ancak insan ruhu bir üretim bandı değildir. İnsan, hızlandıkça verim kazanan bir makine değil; yavaşladıkça derinleşen, anlam üreten ve evreni hisseden bir varlıktır.

Otomobil kullanırken ,  bir çukurun üzerinden yavaş veya hızlı geçmenin yarattığı farkı hepimiz biliriz. Yavaş geçersek süspansiyon sistemi işini yapar; yolcular belki hafif bir sarsıntı hisseder ama aracın mekanik donanımı korunur. Hızlı geçersek yolcular çukuru neredeyse hiç algılamaz. Ancak aracın mekanik ve süspansiyon sistemine verdiğimiz zararla muhtemelen ilk periyodik bakımda, önümüze konan yüklü bir faturayla yüzleşiriz.

Albert Einstein’ın meşhur görelilik teorisindeki E=MC^2 formülü, ışık hızındaki bir maddenin tamamen bir enerji paketine dönüştüğünü söyler. Belki de bu yüzden; dünyevi hırslarla dolu bedenimiz, zihnimiz ve dünyaya malına düşkün yapımız, bir enerji demetine dönüşmeyi ve bu hızla eriyip gitmeyi kabul etmek istemez.

Kendimizi "modern insan" olarak tanımlamayı seviyoruz ancak bu modernlik, tamamen yüksek bir hız algısıyla ambalajlanmış durumda. Gece yatağa yattığımızda, sabah başlayacak yağmurun trafiği nasıl etkileyeceğini düşünüyoruz. Sabah giyinirken hangi yoldan gitmemiz gerektiğinin hesabını yapıyoruz. Sürekli bir sonraki adımı planlayarak, yüksek bir tempoda yaşamaya alışıyoruz. Oysa bedenimiz ve zihnimiz, bu çılgın hız algısıyla oldukça uyumsuz çalışıyor. Çünkü evrimsel olarak zihnimiz ve bedenimiz hareket ederken hayatta kalabilmek üzere tasarlandı .

Tabiatta ışık hızını aşabilen tek şeyin düşüncelerimizin hızı olması bu rölativistik dengesizliğin temel sebebi değil de nedir ?

Gerek bilimsel dünyada gerekse günlük yaşantımızda, bir hareketi tarif edebilmek için her zaman o hareketin "durduğu" sekanslardan yararlanırız. Lise Fizik Öğretmenimiz  eğik düzlem üzerindeki bir cismin hareketini tanımlarken, önce onun durduğu bir şekil oluşturur ve üzerine kuvvet okları çizer. Işık hızında hareket eden fotonun enerjisini hesaplamayı öğretirken, fotonun durgun halini karikatürize eder .

 Bunu kuantum mekaniğine taşıdığımızda karşımıza Zeno Etkisi çıkar. Fizikte, sürekli gözlemlenen (yani bir anlamda sürekli "durup bakılan") kararsız bir parçacığın bozunması gecikir veya tamamen durur.

Kısacası hareketi bile tarif ederken onu durdurmak zorunda olduğumuz bir  "AN"a ihtiyaç duyarız. Hareketi anlamlandırmak için bile durdurmaya ihtiyacımız varken, hayatı anlamlandırmak için neden sürekli oradan oraya zihinsel ve bedensel koşular yapıyoruz?

Yüksek performanslı bir Formula 1 aracıyla 300 km/saat hıza ulaştığınızda, görüş açınız 5°’nin altına düşer. Beyin bu hızda görüntüyü işleyemez ve sadece önündeki dar, çizgisel bir alana odaklanır. Buna "hız körlüğü" denir.

Formula 1 sürücülerinin yaşadığı "hız körlüğü" (tünel görüşü), günümüz sosyal medya ve tüketim çılgınlığının nörolojik bir özetidir. Hızlandıkça sadece hayatta kalma ve anlık tatmin dürtülerine (yemek, uyku, sosyal medyadaki kaydırma hareketleri) odaklanmamız, beynin üst bilişsel işlevlerini (prefrontal korteks) devre dışı bırakmasından kaynaklanır.

Oysa durduğumuzda, çenemiz yere paralelken iki gözümüzle 180°’ye yakın bir açıyı görebilir,  50-60°lik geniş bir alandaki şekilleri rahatça algılayabiliriz. Görüş açımızı 180°'ye çıkardığımızda ise yol kenarındaki bir çiçeğin estetiğini, bir felsefi metnin derinliğini veya kendi iç dünyamızın sessizliğini fark ederiz. Anlam, tünelin içinde değil, tünelin dışındaki geniş ovada gizlidir.

Hızın sadece kayıpları değil, bazen kazançları da engellediğini en iyi motosiklet sürücüleri bilir. Motosiklette gerçek hakimiyet, yüksek hızlarda değil, düşük hızlarda kontrol edebilme yeteneğiyle ölçülür. Çünkü bir motosiklet belli bir hızın üzerine çıktığında sürücüye ihtiyaç duymaz, jiroskopik etkiyle kendi kendini dengeler. Asıl maharet, o harika mühendislik harikasını 5-6 km/saat gibi  yürüme hızlarında dengede tutabilmektir.

Bunu başarmak için Gaz, Fren, Debriyaj ve Beden dörtlüsünün muazzam bir uyumla çalışması gerekir. Hayatta olduğu gibi, motosiklet , ilk hareket ettiği anda gazı açmasanız bile  kendi doğal akışında ilerleyebilecek bir güçte yapıdadır . Arka frenle hızı dengelerken, motorun stop etmemesi için , debriyajla o doğal gücü milimetrik olarak kısıtlamanız gerekir. Bu esnada bedeninizin alt kısmı motoru sımsıkı kavramalı ki mekanik iletileri alabilsin; üst kısmı ise gidonu özgürce yönetebilmek için tamamen gevşek kalmalıdır.

Hayat da tıpkı bu düşük hız sürüşü gibidir. Dengede kalabilmek için nerede gaza basacağımızı değil, nerede debriyajı sıkıp arka frene dokunacağımızı bilmemiz gerekir.

Hızlı yaşamayı bir alışkanlık haline getirdiğimizde evrensel ayarlarımız bozulur. Bilinci yüksek olan insanlar, bu farkındalıklı hayatlarına "meditasyon" veya "tefekkür" gibi zihinsel dinginlik ritüellerini dahil ederler. Latince kökeni meditari’ye dayanan meditasyon  kavramı ; zihinsel sükuneti, derin düşünceyi , alıp verdiğimiz nefesin bedende yarattığı duyguyu ve her şeyden önemlisi durabilmeyi temsil eder.

Sadece fiziğin ya da mühendisliğin kurallarını anlatırken değil; kendi hikayemizi yazarken de kendimizi doğru tanımlayabilmenin tek yolu durmaktır.

Hayatın hızını biraz azaltın. Gazı kapatın, arka frene hafifçe dokunun ve görüş açınızın 5°'den yeniden 180°'ye çıkmasına izin verin.

Çünkü hayat, sadece hızlı gidenlerin otomatikleştirdiği şerit takip sistemi değil ,  gerektiğinde yavaşlayabilen ve anlamın peşinde koşabilenlerin tasarladığı dingin bir festivaldir.