Boşluğa Bakmak

Bir Basketbol müsabakasının  en gerilimli anında, çemberin hemen altındaki o 25 metrekarelik kısıtlamalı alana(yani boyalı alana) baktığınızda ne görürsünüz?

Birbiriyle  çarpışan devasa gövdeler, havada uçuşan eller kollar, kazanma hırsıyla gerilmiş kaslar ve kelimenin tam anlamıyla bir kaos.

İzleyici olarak baktığınızda  burası sadece bir karmaşadır. Ancak bu kaotik uğultuyu bıçak gibi kesen tiz bir düdük sesi duyulduğunda, hakem oyuna müdahale etmiş ve bir sorun tespit etmiş olduğunu düşünür.  Hem  oyuncular hem de izleyici.  

İnsan kulağı, anatomik yapısı gereği 3000 Hz ila 4000 Hz arasındaki ses dalgalarına karşı maksimum duyarlılığa sahiptir. Hakem düdüklerinin  frekansları da tam olarak bu hassas noktaya göre tasarlanır. Tribünlerdeki uğultu, davul sesleri ve tezahüratlar genellikle düşük ve orta frekanslarda (100 Hz - 1600 Hz arası) yoğunlaşırken, hakem düdüğü bu gürültü duvarını aşabilmek için çok daha yüksek ve keskin, akustik tabirle "kesici" bir tonda ses üretir. Böylece stadyum veya spor salonu ne kadar gürültülü olursa olsun, o ses maskelenemez ve sahada net bir şekilde ayırt edilir.

Bir  basketbol hakeminin gözü de kulağının bu işitsel keskinliğiyle uyum içinde, o gürültülü ve kaotik kalabalığın ortasında bambaşka bir şey daha arar: “BOŞLUĞU”

Bundan dolayıdır ki , Basketbol Hakem mekaniğinde altı çizilen altın bir kural vardır: "Boşluğa bak; eğer boşluk yoksa temas vardır ve o zaman temasın oyuna etkisini değerlendir." Hakem, oyuncuların bedenlerine değil, onların arasındaki o görünmez mesafeye odaklanarak karar verir . Keza  , bilir ki, etraftaki devasa kaosu anlamlandırmanın tek yolu, onun içindeki boşluğu okuyabilmektir.

Pek manidardır ; parkede adaleti sağlayan "hakem" kelimesi ile bedenimizi iyileştiren "hekim" kelimesi, tamamen aynı kökten gelir. Bu kök, özünde "men etmek, engellemek, sınır koymak" ve buradan hareketle "ayırt etmek, karar vermek, hükmetmek" anlamlarını taşır. Hakem, iki taraf arasındaki çekişmeyi bitirmek, kaosu engellemek için "hüküm veren", sınırları çizen kişidir.

Eski dönemlerde tıp, felsefe ve bilim ,  birbirinden ayrılmaz bir bütündü. Doğa ve insan bedeninin sırlarına vakıf olan, hastalıkların nedenlerini ayırt edip doğru teşhisi (hükmü) koyabilen kişilere "bilge ve bilim insanı" anlamında hakîm deniyordu. Zamanla bu kelime Türkçemizde ses değişimine uğrayarak Hekim halini almış ve doğrudan tabip anlamıyla özdeşleşmiştir. Yani sahada kaosu ayırt eden hakem ile bedendeki marazı ayırt eden hekim, aslında aynı kadim felsefenin iki farklı yüzüdür: Her ikisi de sınırları çizerek, doğru teşhisi koyarak hayatı ve dengeyi korumaya çalışır.

İşin şaşırtıcı  yanı, bu sınır koyma ve ayırt etme mekaniği ,  sadece dilimize veya parke sahalara ait değildir; evrenin en derin kodlarında da tam olarak bu yasa işler.

Kuantum fiziği bize ,  en katı gördüğümüz maddenin bile %99,9’unun atom altı boşluklardan ibaret olduğunu söyler. Bir atomun çekirdeği ile elektronları arasındaki mesafe, sözgelimi Abdi İpekçi Spor Salonunun ortasında parke üzerine  bırakılmış bir basketbol topu  ile tribünlerin en arka sırasındaki koltuklar gibidir. Evren, bu muazzam mikro boşluklar sayesinde esner, hareket eder ve çökmeden varlığını sürdürür. Ne var ki modern insan, evrenin bu temel geometrisine adeta savaş açmış durumda. Tıpkı basketbolda oyuncuların pota altındaki kısıtlamalı alana aynı anda yığılması gibi, biz de hayatlarımızın her saniyesini üst üste binen yapay katmanlarla dolduruyoruz.

Insan ,  hazları keşfedebilecek  bir biyomekanizma ile donatılmıştır  .  Bu mekanizma rutin olarak her insana belli standartta bir keşif yapmasına olanak veriyor .Yemek yemek, uyumak , nesli devam ettirmek , sosyal medya, bilinçsiz içerik tüketimi ve çöp gıdalar gibi   hazların ortak özelliği, zihnimizde en ufak bir sessizlik koridoru bırakmamak üzere tasarlanmış olmalarıdır. Hakem ve hekim mekaniğinin o evrensel tanımı burada da hayat bulur: Boşluk yoksa temas vardır. Ancak bu tarz düşük hazların yarattığı bu temas, oyunun akışını güzelleştiren bir akış  değil; doğrudan zihinsel dengemizi hedef alan illegal bir temastır.

Sosyal medyada kaydırdığımız her milimetrede, ekrana düşen her bildirimde , telefonumuzun ekranından uzak kaldığımız her dakikada ya da paketli bir gıdadan aldığımız her yapay tat algısında zihnimiz kontrolsüz bir dopamin veya  kortizol  darbesi yer. Tıpkı  bir hücum oyuncusunun savunmacıya faul yaparak potaya gitmek istemesi gibi; düşük hazlar da algı mekanizmamızı yerle bir eder. Sürekli bir şeyleri kaçırma korkusu , bizi ekran karşısında saatlerce hipnotize ederken zihnimizin savunma hatlarını çökertir. Üst üste maruz kaldığımız bu uyaranlar sonucunda ,  zihin yorulur, yıpranır ve 5 faul limitini doldurur.

Modern insanın sıklıkla yaşadığı tükenmişlik sendromları, anksiyete krizleri ve derin anlamsızlık hissi, aslında hayat hakeminin çaldığı düdüktür. Bu tiz düdük sesi, modern dünyanın maskeleyici gürültüsüne karışamayacak kadar net ve ayırt edilebilir bir kriz anıdır. Oyun durmuştur; çünkü illegal temaslar zihindeki tüm boşluğu tüketmiş, geriye sadece kural ihlalleriyle dolu bir yorgunluk bırakmıştır.

Oysa tabiat ana  insanı hayatta tutabilmek, bu kaotik tıkanıklığı aşabilmek ve kendimizi diğer tüm primatlardan ayırabilmemiz için bizi bambaşka bir kimlikle donatmıştır. 18. yüzyılda Carl Linnaeus sınıflandırma sistemini kurarken türümüze basitçe "insan" anlamına gelen Homo demekle kalmamış , yanına Latince kökenli Sapere kelimesinden türeyen ve "bilge, akıllı, farkında olan" anlamına gelen Sapiens eklentisini yapmıştır. Yetinmemiş, bizi diğer primat kuzenlerimizden ve arkaik insan türlerinden ayırmak için alt tür seviyesinde ikinci bir eklenti daha yaparak adımızı koymuştur.

Homo Sapiens Sapiens. Bu ikileme, biyolojik bir zorunluluktan öte felsefik bir anlam da taşır .  "Bilgenin Bilgesi" ya da daha çarpıcı bir ifadeyle "kendinin, varlığının ve bildiğinin farkında olan bilge insan"  demektir.

Büyük insansı maymunlar, yırtıcılardan saklanmak veya avlarını ele vermemek için gözlerinin nereye baktığını gizleyen koyu renkli , beyazlık yani kontrast içermeyen göz yapısına  sahiptir; Onların rekabetçi dünyasında niyetini açık etmek ölümcül bir zayıflıktır.

Kendinin ve diğerlerinin farkında olabilen bilge insan (Homo Sapiens Sapiens) ise neslini devam ettirebilmek için bu insansıların  aksine vahşi bir gizliliğe değil; iş birliğine, empatiye, güvene ve ortak bir vizyona ihtiyaç duydu. Bu yüzden doğa, bilge insanın gözünde renkli irisin etrafını saran bembeyaz bir sklera (göz beyazı) evrimleştirdi.

 Gözümüzdeki bu beyaz alan, aslında karşımızdaki insanın nereye, nasıl ve ne kadar dikkatle baktığını görebilmemiz  , onun duygu durumunu anlayarak değerlendirebilmemiz için doğanın bıraktığı biyolojik bir boşluktur. "Kendinin farkında olan" insanlık, hayatta kalmak ve birbirinin iç dünyasını okumak için evrimsel süreçte o beyaz boşluğa bakmayı öğrenmiştir. Türümüz, tam da bu sayede gürültünün arasından sıyrılıp kendi farkındalık boşluğunu yaratabilmiştir.

Düşük hazların zihnimizi hırpalayan faullerinden sıyrılıp bakışlarımızı bu evrimsel ve bilişsel boşluğa çevirdiğimizde, oyunun çehresi ve ruhu tamamen değişir. Öğrenme, derin sohbetler, dostluk, aşk ve kendini gerçekleştirme gibi yüksek manevi hazlar, ancak gürültünün bittiği o bilinçli boşluklarda nefes alabilir. Burası, yaşamın en zarif, en şifalandırıcı eyleminin gerçekleştiği yerdir:

Hayata ve insana bir asist yapmak. İşte bu noktada kendi hayatımızın "hakemi" olabilmek, bizi etrafımızın "hekimi" yapmaya başlar.

Oyunun akışında  bir asisti var eden şey, topu elinde tutan oyuncunun maharetinden ziyade, sahada oluşan o görünmez boşluğu ve pas koridorunu görebilme yeteneğidir. Hakem faulü yakalamak için nasıl boşluğa bakıyorsa, usta bir oyun kurucu da takım arkadaşını sayıya ulaştırmak için o boşluğu koklar. Hayatın koşturmacasını yavaşlatıp zihnimizde bir alan açtığımızda, tıpkı eski çağların doğanın ve insan bedeninin sırlarına vakıf olan hekimleri gibi, biz de hayatın gerçek ritmini ayırt etmeye başlarız. Bu farkındalıkla, sadece kendi anlam arayışımızı bulmakla kalmaz; birlikte yaşadığımız, aynı evi veya aynı ofisi paylaştığımız insanların hayatlarını şifalandırma gücüne erişiriz.

Bir insanın gözünün beyazındaki o derin sessizliğe gerçekten bakmayı öğrendiğimizde, onun niyetini, kırgınlıklarını ve ihtiyaçlarını bir hekim titizliğiyle okuyabiliriz. Eşimize, çocuğumuza veya mesai arkadaşımıza ayırdığımız yargısız, temiz bir dinleme alanı; onlara hayatın kısıtlamalı alanında nefes alacak birer şifa odası sunar. Kendi içimizdeki gürültüyü kıstığımızda, karşımızdakinin hayatındaki tıkanıklığı çözecek, ona iyi gelecek o sihirli pası—doğru zamanda gelen bir takdir cümlesini, şefkatli bir sarılmayı ya da derin bir sohbeti—uzatabiliriz. Sahadaki doğru hakemlik, ilişkilerimizde derin bir hekimliğe dönüşür. Bu ruhsal asistler, düşük hazlar gibi insanı tüketmez; aksine hem pası vereni hem de alanı aynı anda şifalandırır, oyunu güzelleştirir ve yaşamı ortak bir zafer kutlamasına dönüştürür.

Kendi hayatımızın hakemi olabilmek , bakışlarımızı bu kaotik kalabalıkta doğru noktalara yönlendirebilmeyi  öğrenemektedir. Çevrenizdeki insanların hayatını iyileştirmek, bir hekim gibi şifa sunmak ve bir hakem gibi sınırları doğru çizerek kendi anlamınızı bulmak istiyorsanız, hemen , şimdi  , bugün boyalı alanın kalabalığından kafanızı kaldırın.

Gözlerinizi illegal temaslardan çekin ve o muazzam boşluğa bakın; çünkü hayatın en güzel asisti, tam da orada, sizin o boşluğu fark etmenizi ve "Homo Sapiens Sapiens" olarak kendinizin farkına varmanızı bekliyor.