Vücudumuz ergenliğe girme zamanının geldiğini nasıl anlıyor?

vücut bir saate bakıp karar vermiyor. ergenlik, beyindeki bir frenin yavaş yavaş gevşemesiyle başlıyor. hipotalamustaki GnRH nöronları bebeklikte kısa süre aktif oluyor ("mini ergenlik"), sonra çocukluk boyunca yaklaşık 10 yıl boyunca bastırılıyor. ergenlik bu bastırmanın kalkması, sinyalin zamanı gelince yeniden açılması demek.

mekanizma şöyle işliyor. hipotalamus GnRH'yi atımlar halinde salgılar, bu hipofizi LH ve FSH salgılatır, onlar da yumurtalık ve testisleri uyarır. buna HPG ekseni deniyor. çocuklukta eksen kapalı değil, sadece son derece sessiz. gece uykusunda başlayan, giderek güçlenen GnRH atımları ergenliğin ilk işareti.

freni kimin gevşettiği hâlâ tam çözülmüş değil, ama ana oyuncuları biliyoruz:

• kisspeptin ve komşu nöronlar: KISS1 / KISS1R yolağı GnRH nöronlarını uyaran en güçlü sinyallerden biri. bu genlerde işlev kaybı mutasyonu olan kişiler ergenliğe giremiyor. kisspeptin nöronları ayrıca neurokinin B ve dinorfin ile birlikte çalışıyor (KNDy nöronları), ve atım üretimini bunlar ayarlıyor.
• inhibitör sinyaller: GABA ve MKRN3 geni gibi çocuklukta freni tutan öğeler var. MKRN3 mutasyonları erken ergenliğe yol açıyor, yani bu gen normalde freni tutuyor.
• epigenetik düzenleme: Polycomb gibi baskılayıcı komplekslerin çocuklukta kisspeptin geninin ifadesini kısmen kapalı tuttuğu, ergenlikte bu baskının azaldığı gösterildi (Avendaño vd., 2017).
• metabolik sinyaller: leptin gibi enerji durumunu bildiren hormonlar eksene bilgi veriyor. yeterli yağ dokusu ve beslenme olmadan ergenlik başlamıyor ya da gecikiyor, bu yüzden çocukluk çağı obezitesi kızlarda ergenlik yaşını öne çekiyor.
• genetik: zamanlamadaki farkın büyük kısmı kalıtsal, yüzlerce genetik varyant ergenlik yaşıyla ilişkili. anne ve baba ergenlik yaşı çocuğunkini belirgin biçimde etkiliyor.
• çevre: stres, uyku, kronik hastalık, bazı kimyasallar zamanlamayı kaydırabiliyor, ama etkileri genetiğe göre daha küçük.

neden 5 ya da 30 yaşında olmuyor sorusuna gelirsek, 5 yaşında kisspeptin ve diğer uyarıcı ağlar yeterince olgunlaşmamış, inhibitör ağ hâlâ baskın. 30 yaşında ise zaten ergenlik çoktan olmuş, çünkü bu tek yönlü bir geçiş. 5 yaşında başlarsa buna erken (santral) puberte diyoruz ve tedavi gerektirebiliyor. benzer şekilde çok geç kalırsa gecikmiş puberte olarak değerlendiriliyor. çoğu zaman ikisinin de ardında ailesel bir zamanlama farkı var, ama bazen hipofiz tümörü ya da genetik bir sendrom çıkıyor, o yüzden klinik değerlendirme önemli.

dürüst olmak gerekirse, "tetikleyici düğmenin" tam olarak ne olduğu bilinmiyor. büyük olasılıkla tek bir düğme yok, birçok sinyalin birikip eşiği aşması söz konusu. internetteki "ergenlik şu hormon yüzünden başlıyor" türü tek cümlelik açıklamalar işin hoş bir fantezisi sadece.