Dut meyvesinin lekesini neden sadece kendi yaprağı çıkarabiliyor?

Sadece kendi yaprağı çıkarabildiği iddiasını destekleyen sağlam bir bilimsel kanıt bilmiyorum. Bu daha çok bir köy bilgisi. Leke çıkmasında asıl iş yapan şey yaprağın "dutluğu" değil, lekeyi yapan pigmentin kimyası ve ovalama sırasındaki ortam.

Dutun rengini veren maddeler antosiyaninler (özellikle siyanidin türevleri). Bunlar suda çözünür ve pH'a çok duyarlıdır. Asidik ortamda kırmızı, nötre yakın ortamda mor, bazik ortamda mavimsi yeşil ya da renksize yakın görünürler. Dut çoğalınca kumaşa mor-lacivert bir leke bırakmasının sebebi budur. Rengin meyveden meyveye değişmesi de bu pigmentlerin sentezini yöneten genlerle ilgili (Li vd., 2020).

Köyde anlatılan yöntem genelde şöyle: elini ya da lekeli yeri olgunlaşmamış, kırmızı veya yeşil dut ile ovarsın, leke solar. Bunun makul bir açıklaması var. Ham meyve asitli ve su dolu, ovalayınca pigmenti çözüp kısmen taşıyor, pH'ı da pigmentin dengesini kaydıracak yönde değiştiriyor. Yani işe yarayan ham meyvenin asidi ve ıslaklığı. Limon suyu, sirke ya da sabunlu su aynı işi görür, bazen daha iyi görür.

Yaprağa gelince, yaprak o kadar asitli değil, pigment çözecek özel bir maddesi olduğuna dair elimde bir veri de yok. Üstelik ovalarsan klorofil bulaştırıp yeşil iz bırakma ihtimali var. Eli yaprakla ovalayıp "geçti" diyenlerin gördüğü şey büyük ihtimalle mekanik temizlik ve nem, bir de ele bulaşan yaprak suyunun lekenin üstünü örtmesi. Bunu deneysel olarak sınayan bir çalışma görmedim, o yüzden "kesin böyle" demem.

Pratik tavsiyem şu: leke tazeyken soğuk suyla çalkala, üstüne limon ya da seyreltik sirke sürüp bekle, sonra sabunla yıka. Sıcak suyu ve çamaşır suyunu ilk hamlede kullanma, pigmenti kumaşa sabitleyebilir. Kuruyan leke inatçı olur, bunu ağaç altında çok gördüm.