Akıllı telefonlarımızdan elektrikli araç bataryalarına kadar temiz enerji teknolojilerinin merkezinde yer alan kobalt, yer altındaki jeolojik birliktelikler sebebiyle beklenmedik bir küresel güvenlik ve sağlık sorununu beraberinde getiriyor.

Yeni yayımlanan jeokimyasal modellemeler, Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nden çıkarılan ticari kobalt cevherlerinin içinde farkında olmadan binlerce ton doğal uranyumun ihraç edildiğini gösteriyor. Burada kasıtlı bir kaçakçılık faaliyeti bulunmuyor; söz konusu durum tamamen jeolojik bir rastlantıya dayanıyor. Uranyum ve kobalt, milyonlarca yıl önceki jeolojik evrelerde aynı cevher yataklarında birlikte çökelmiş minerallerden oluşuyor. Dahası, cevherin çıkarıldığı maden sahalarındaki kaba ayrıştırma aşamalarında her iki element benzer kimyasal tepkiler sergilediği için uranyumu kobalttan ayırmak son derece güç bir hal alıyor.

Veriler, 2000 ile 2024 yılları arasında kobalt sevkiyatlarıyla birlikte 2 bin ila 5 bin ton doğal uranyumun ihraç edilmiş olabileceğini ortaya koyuyor. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'na bu miktarın yalnızca yaklaşık yüzde onu bildirildiğinden, geriye kalan devasa hacim nükleer denetim mekanizmalarının tamamen dışında kalıyor. Bu miktar, 600 ila 1500 adet nükleer silah üretmeye yetecek bir hammaddeye eşdeğer.

Tablonun insan sağlığını ilgilendiren yönü de en az jeopolitik sonuçları kadar ağır. Madencilik atıklarında korumasız bırakılan uranyum, yağışlarla çevre toplulukların içme ve kullanma suyu kaynaklarına karışıyor. Bölgedeki madencilerin ve civar halkın kanında tespit edilen uranyum izleri, yeşil teknoloji üretimi sırasında ödenen ağır biyolojik ve insani bedeli gözler önüne seriyor.

Teknolojik atılımları sürdürürken, yerin derinliklerindeki elementlerin kimyasal doğasını ve tedarik zincirlerinin görünmeyen bedellerini bilimsel bir gözle değerlendirmek zorundayız.

NASA'nın SpaceX Crew-13 görevi, 1 Ekim 2026'da Uluslararası Uzay İstasyonu'na dört astronot göndermeye hazır. Dragon kapsülü ve Falcon 9 roketi fırlatma rampasında statik ateşleme testini başarıyla tamamladı.

Mürettebat NASA astronotları Jessica Watkins (komutan) ve Luke Delaney (pilot) ile Kanada Uzay Ajansı'ndan Joshua Kutryk ve Roscosmos'tan Sergey Teteryatnikov'dan oluşuyor. Watkins için bu ikinci uzay yolculuğu; Delaney, Kutryk ve Teteryatnikov için ise ilk uzay deneyimi olacak.

NASA'nın Ticari Mürettebat Programı kapsamındaki bu görev, SpaceX ile sürdürülen kamu-özel sektör ortaklığının 13. operasyonel insanlı uçuşunu oluşturuyor. Görev süresince mürettebatın yürüteceği bilimsel araştırmalar oldukça çeşitli: Kalp hastalığı ve Parkinson tedavisine katkı sağlaması beklenen insan kök hücresi kaynaklı doku çalışmaları; uzun süreli uzay görevleri için kritik önem taşıyan bitki üretimi deneyleri; uzayda gözlemlenen kan akışı anormalliklerinin incelenmesi ve mürettebat sağlığını izlemek için yeni tıbbi teşhis ekipmanlarının test edilmesi.

Crew-13'ün fırlatılması, daha önce Dragon kapsülündeki bir sızıntı nedeniyle ertelenmişti. Görev aynı zamanda Boeing Starliner'ın 2028'e ertelenmesiyle ISS'e insan taşıma konusunda SpaceX'in hâkimiyetini bir kez daha pekiştiriyor.

28 Eylül'deki tarihi ilk orbital uçuşunda Starship, önemli hedeflere ulaştı; ancak bir Raptor motoru beklenmedik biçimde kapandı. Bu arıza, SpaceX'in Starship'i Ay iniş aracı olarak kullanmayı planladığı NASA'nın Artemis programı açısından ciddi soru işaretleri doğurdu.

Starship, üst kademesinin Super Heavy güçlendiricisinden ayrılmasının ardından üç ana Raptor motorundan biri istemeden kapandı. Buna rağmen uçuş kontrolörleri görevi sürdürmeye karar verdi; Starship yörüngeye ulaştı ve 26 Starlink V3 uydusunu başarıyla konuşlandırdı. Ancak motor arızası, planlanandan birkaç saat önce misyonun tamamlanması anlamına geldi.

Aerospace Components şirketinden havacılık mühendisi Dean Sladen'a göre arızanın tek bir parça hatası mı yoksa daha kapsamlı bir tasarım sorunu mu olduğu henüz belli değil. İkinci seçenek, tüm Starship filosunda güncelleme gerektirerek takvimi ciddi biçimde sekteye uğratabilir. Raptor motor ve itki sistemi sorunları daha önce de Starship'i etkileyen faktörler arasında yer aldı; Mayıs 2026'daki 12. uçuşta da bir motor arızası yaşanmıştı.

Asıl endişe Artemis programından kaynaklanıyor. NASA, Artemis III görevinde Starship'i hem Orion kapsülüyle alçak Dünya yörüngesinde kenetlenme denemesi için hem de ileride astronotları Ay yüzeyine taşımak için kullanmayı planlıyor. NASA Başkanı Isaacman Nisan ayında Starship ve Blue Origin'in Blue Moon aracından hangisi önce hazır olursa onun kullanılacağını açıklamıştı; bu açıklama iki şirket arasındaki rekabeti resmi olarak başlatmıştı.

Şu an için NASA Başkanı Isaacman arızayı küçümseyerek Starship'in "harika bir görev gerçekleştirdiğini ve önemli bir kilometre taşını aştığını" belirtti. Ancak Sladen'ın dediği gibi "gerçek baskı Ay'dan geliyor" ve önümüzdeki aylardaki incelemeler bu arızanın Artemis takvimi üzerindeki gerçek etkisini ortaya koyacak.

🇹🇷

Hepimiz bir bataklıkta yaşıyoruz ama bazılarımız yıldızlara bakıyor. Oscar Wilde