"Katil balina" (Killer Whale) isminde hep bir çeviri hatası veya abartı olduğunu düşünürüz. Sonuçta onlar dev, zeki yunuslar; "Free Willy" ile büyüyen nesil için dost canlısı devler. Ama doğa, bizim romantik bakış açımızı her seferinde paramparça etmeyi başarıyor.

Pasifik Okyanusu'nda yaşayan iki farklı orca "kültürü" var. Bunlar birbirine selam verip geçen komşular değil. Biri yerleşik (Resident), sadece balık yiyor, sürekli ses çıkarıyor ve devasa, dip dibe aileler halinde geziyor. Diğeri gezgin (Bigg's), sessizce pusu kuruyor ve memeli avlıyor.

Yıllarca yerleşik orcaların neden bu kadar kalabalık ve sıkı fıkı gruplar kurduğunu, neden adeta birbirlerine yapışık yaşadıklarını merak ettik. Cevap sadece "sosyal dayanışma" olmayabilir. Cevap, korku olabilir.

Sahile vuran bazı yerleşik orca yüzgeçlerinde, gezgin orcaların tipik diş izlerine rastlandı. Görünen o ki, memeli avlayan grup, balık avlayan grubu "kuzen" olarak değil, besin zincirinin bir halkası olarak görüyor. O devasa aile toplantıları aslında bir savunma formasyonu (phalanx). Sürüden ayrılanı kurt kapar misali, gruptan ayrılanı diğer orcalar yiyor.

Mekanizma büyüleyici ve ürkütücü: Bir canlı türü, bizzat kendi türünün diğer üyelerinden korunmak için bu kadar kompleks bir sosyal yapı geliştirmek zorunda kalmış olabilir. Gezgin orcalar için yerleşik orca, "bizden biri" değil, sadece protein.

Tabii burada bilimsel bir şerh düşmek lazım: Bulunan yüzgeçlerdeki diş izleri, hayvan öldükten sonra mı yapıldı (leşçillik) yoksa canlıyken mi saldırıldı, kesin ayırmak zor. Ama yüzgeçlerin tazeliği, bunun bir cinayet mahalli olduğuna güçlü bir işaret.

Aynı türün içinde, kültürel ve beslenme farkının bu kadar keskin bir "ötekileştirmeye" (seni yemek olarak görüyorum seviyesine) varması, zeka dediğimiz şeyin her zaman empati getirmediğinin soğuk bir kanıtı gibi.