Vücudumuzun Stresle Başa Çıkma Yöntemleri Nelerdir?

Hepimiz zaman zaman strese gireriz. Stresin birçok kaynağı vardır; çevre, beden veya kendi düşüncelerimiz ya da çevremizdekilerin dünyayı nasıl algıladıkları bunlardan birkaçıdır. Özellikle sınav dönemlerinde üzerimizde baskı hissetmemiz çok doğaldır. Tehlikeli bir görevi tamamlamak, bir rapor yetiştirmek, sevdiğimiz birini kaybetmek, eşimiz veya çocuğumuzla ilgili sorunlar da bizi strese sokabilir.

Stresle başa çıkmanın birçok yolu vardır; kimimiz kendini çikolata gibi tatlı şeyler yemeye verir, kimimiz de işi sigara ve alkole kadar götürür. Anlık olarak stresin etkisini azaltan bu yöntemlerin uzun vadede yararlı oldukları söylenemez, hatta zararlı ve geçici çözümler olduklarını hepimiz biliriz.

Elbette insan bedeni stresle fizyolojik olarak savaşmak ve ona tepki vermek için evrimleşmiştir. Sinir sistemimiz baskı altındayken vücudumuz adrenalin, noradrenalin ve kortizol gibi başlıca stres hormonları salgılar. Bu fizyolojik değişiklikler tehdit veya tehlikle durumlarıyla başa çıkmamıza yardımcı olurlar. Buna "stres tepkisi" ya da "dövüş-veya-kaç tepkisi" denir.

Stres bazen olumlu etkiler yaratabilir; çünkü dikkatli olmamıza, motive olmamıza ve elimizdeki görevlere odaklanmamıza yardımcı olabilir. Genellikle baskı azaldığında vücut dengelenir ve tekrar sakinleşmeye başlar. Fakat sıklıkla stres yaşıyorsak veya olumsuz duygularla baş etme kabiliyetimizi baskılıyorsak bir noktada sorunlar ortaya çıkacaktır. Sinir sisteminin sürekli aktif olması, yani "stres tepkisi" göstermesi vücudumuzda yıpranmaya neden olur.

Stresi hissetmeye başladığımızda vücudumuz kendini stresin zararlı etkilerinden korumaya başlamıştır bile. Kalbimizin hızla çarpmaya başlaması, kan basıncımızın artması, hızlı soluk alıp vermemiz ve karaciğerimizin daha fazla şeker üretmesi, vücudun böyle zamanlarda en çok ihtiyaç duyduğu şeyi, yani enerjiyi sağlamak için gereklidir. Aynı nedenle sindirim, üreme ve bağışıklık sistemi faaliyetlerinde yavaşlama gerçekleşir ve bütün enerji kaslara ve beyne yöneltilir.

Az önce de değindiğimiz gibi, stres altındayken solunum sistemimiz bundan hemen etkilenir. Çünkü vücudumuzdaki oksijen bakımından zengin kanı çabucak dağıtmak için daha hızlı daha fazla nefes alma eğiliminde oluruz. Çoğumuz için bu belki sorun olmayabilir ancak nefes darlığı çeken veya yeterli oksijen alamayan astım hastaları için zorluk oluşturabilir. Ayrıca bu durumda vücuda hızlı ve üstünkörü hava alınır, fakat sadece minimum düzeyde oksijen alınırsa bu hiperventilasyona neden olabilir. Bu durumlarda birinin endişe ve panik ataklara daha yatkın olması olasıdır.

Stres bağışıklık sistemimize hasar verir. Bağışık sistemimize zarar vererek enfeksiyon ve kronik inflamatuar koşullara karşı daha hassas hale getirir. Bu da bizim hastalıklarla mücadele etme kabiliyetimizi azaltır.

Kas ve iskelet sistemimiz de stresten etkilenir. Vücudumuzun kendisini yaralanma ve acıdan korumasının doğal yolu kasları gerginleştirmesidir. Ancak sürekli kas gerginliği vücutta farklı bölümlerinde, omuzlarda, boyunda ve başta ağrılara veya migrene neden olabilir.

Stresin kardiyovasküler etkileri de vardır. Stres akut olduğunda kalp atışı hızlanır ve kan basıncı artar ancak akut stres geçtikten sonra normale dönerler. Akut stres kronikleşirse, kan damarlarına ve arterlere zarar verebilir. Bu da hipertansiyon, kalp krizi ve inme gibi riskleri arttırır.

Endokrin sistem de stresten muzdarip olur. Bu durumda psikolojik durum, büyüme ve gelişme, doku fonksiyonları, metabolizma ve üreme süreçleri de etkilenir. Hipotalamus beynin içinde bulunur ve endokrin sistem ile sinir sisteminin arasındaki bağlantıda önemli bir rol oynar. Hipotalamustan gelen stres sinyalleri ile stres ile başa çıkma yolu olarak enerji üretilir. Bunun için kan şekeri kullanılır ki bu da şeker hastalığı riskini arttırır.

Adrenalin ve kortizolün yanı sıra salgılanan DHEA (dehidroepiandrosteron) hormonu, stres temelli dissosiyasyonu (kimlik, bellek, algı ve çevre ile ilgili duyum sorunlarını) azaltır ve stresi yaratan durumdan daha iyi bir performansla çıkmamızı sağlar. Böylece stresin zararlı etkilerine karşı bizi korur. Üstelik sadece o anki strese karşı değil, beynin yeniden yapılanma özelliğini (nöroplastisiteyi) artırarak ileride olabilecek stres durumlarına karşı da beyni dayanıklı hale getirir.

Stres bazı hoş olmayan gastrointestinal etkilere de sahip olabilir. Özellikle yeme alışkanlıklarımızı etkiler. Az ya da çok yemek yeme, yağlı veya şekerli gıda tüketimini arttırmak mide ekşimesine ve asit reflüsüne neden olabilir. Stres bağırsakların besinleri emme kabiliyetini azaltabilir. Mide ağrısı, şişkinlik, mide bulantısı, ishal ve kabızlığa neden olabilir.

Üreme sistemlerimizde de sorun yaratabilir. Erkekler için, kronik stres testosteron ve sperm üretimini etkileyebilir. Hatta iktidarsızlığa neden olabilir. Kadınlarda ise adet döngüsünü değiştirebilir ve adet öncesi semptomları arttırabilir.

Stres duygusal durumumuzda belirgin etkilere sahiptir. Günlük hayatımızda yüksek veya düşük hissettiğimiz durumlar yaşatabilir. Bu da daha yorgun hissetmemize ve daha sinirli olmamıza neden olabilir. Ayrıca konsantrasyon, dikkat, öğrenme ve hafızayı etkiler. Araştırmacılar kötü bir uykunun kronik sağlık sorunlarına, depresyona hatta obeziteye neden olabileceğini söylemektedir.

Stresle baş etme yöntemleri, sağlımıza dolaylı yoldan da etkilerde bulunur. Baskı ve stres altında insanlar sigara içerek, alkol alarak ya da uyuşturucu kullanarak rahatlamaya çalışabilir. Ancak bu yollar stresle başa çıkmak için uzun soluklu çözümler olamaz. Stres hakkında bizim öğreneceğimiz daha çok şey var, ama belli ki vücudumuz ne yapacağını biliyor.