Baştan söyleyeyim bu cevabı kalkıp eşinize kız arkadaşınıza falan atmayın durduk yere 1-2 hafta trip yemeyin benden söylemesi 😂😂

Bilinçli tüketici olmanın yolu, tam da "sonsuz seçenek okyanusu" içinde mantıklı bir rota belirlemekten geçer. Ürün çeşitliliği, reklam bombardımanı ve anlık dürtülerle yönlenen satın alma davranışının ortasında; hem bütçemizi korumak, hem de sürdürülebilir bir geleceğe katkı sağlamak istiyorsak, "hesaplı ve öngörülü tüketim stratejileri"ni anlamamız gerekiyor. Yani şu "paramızın nereye gittiğini" bilmek şart.

Bilinçli tüketici olmak, her şeyden önce elimizdeki sınırlı kaynağı (para, vakit, efor vb.) nerelerde ve nasıl harcayacağımıza ilişkin bir yol haritasına sahip olmayı gerektiriyor. Tüketim, temelinde rasyonel karar alma davranışına dayanır gibi görünse de gerçekte; sosyal etkiler, duygu durumları, hatta mevsimler gibi pek çok faktör devreye girer. Yani "Biz rasyonel karar alıyoruz" şeklindeki klişe düşünce, bir Markov Zinciri'nde tek bir geçiş olasılığını sabit kabul etmeye benzer: Oysa bir adım önceki durum aslında sadece tek başına değil yan faktörlerle de koşullanmış olabilir.

Bir de ekonomik sinyallar var. Aslında bunlar piyasadaki talep, fiyat esnekliği, toplumsal trendler, enflasyon oranı, dijital reklamların yönlendirme gücü gibi pek çok parametrenin kesişimiyle şekillenir. Nasıl bir sinyal işleme uzmanı, gürültü içerisinde asıl sinyali bulmaya çalışırsa, bilinçli tüketici de "Ben gerçekten bunu istiyor muyum, yoksa 3 gün önce Instagram'da şöyle bir hikâyede gördüğüm için mi aklıma girdi?" sorusunu sormalıdır.

Örnek: Kahve Çılgınlığı

Bir dönem (kimilerine göre hâlâ devam ediyor) her köşe başında yeni bir kahve zinciri açıldı, herkesin elinde karton bardaklar, "kahve seven cool insan" modaları… Starbucks çılgınlığı vs... O dönem, günlük kahve tüketiminin hızla yükselmesi, en basitinden insanların aylık bütçesinde sıradan bir "kahve" kalemine ayırdığı parayı fırlattı. Ortalama bir tüketici, sırf trendi yakalayabilmek için belki günde 10-15 lirayı (o dönem için ciddi bir rakam) gözden çıkardı. Sonuç? İşte tam orada, kişisel enflasyon kavramı devreye giriyor: Geliri sabit kalan bir bireyin, her gün 10-15 liralık harcamasını sürekli kılması, ay sonunda 300-450 lira fazladan masraf demektir. Bu tutar, matematiksel olarak zaman içinde katlanır; eğer bir de bileşik faiz mantığıyla "Bu parayı bir başka yatırım aracına koysaydım ne olurdu?" diye sorarsak, sadece 1 yıl içinde kaybedilen fırsat maliyeti daha da büyür.

Bilinçli tüketici olmanın belki de en önemli kısmı, kendi harcama profilini anlamak ve bir çeşit "tüketim fonksiyonu" geliştirmektir. Mikroekonomide, fayda maksimizasyonu kavramı, bir tüketicinin belirli bir bütçeyi farklı ürünlere dağıtarak elde ettiği toplam faydayı en yüksek düzeye çıkarmayı amaçlar. İfade etmek istersek:

şeklinde bir fayda fonksiyonunu maksimize etmeye çalışırız. Burada , her bir ürün/hizmet için tükettiğimiz miktar, ise ondan aldığımız faydayı temsil eder. Tabii, bütçe kısıtımız:

ile tanımlanır. o ürünün birim fiyatı, ise toplam bütçedir. Bu noktada Lagrange çarpanları devreye girer ve değerini kullanarak, optimum tüketim sepetini belirleriz. Tamam kulağa heyecanlı gelmeyebilir; ama günlük hayata inince tam da şöyle bir gerçeklik karşımıza çıkıyor:

Pahalı bir lüks çantaya yatırılan 10 birimlik bütçe, aynı bütçeyle aldığınız "uygun fiyatlı ama kalitesi iyi, dayanıklı" farklı ürünlerden aldığınız toplam faydaya göre çok düşük kalabilir.

Veya tam tersi, "Sürekli ucuz alayım, param boşa gitmesin." diye kalitesi düşük ürünlere harcanan bütçe, uzun vadede tekrar alma zorunluluğu doğurarak sizi daha zararlı çıkarabilir.

Bu denklemde, bilinçli tüketici hem ürün kalitesi, hem kişisel kullanım ihtiyacı, hem de ürünün getirdiği somut faydaya (istek yerine ihtiyaca) odaklanır.

Geçmişte yaşanan ilginç tüketim çılgınlıkları da aslında geleceğimize ışık tutar. Mesela 1600'lü yıllarda Hollanda'daki lale çılgınlığını (Tulip Mania) ele alalım. Lale soğanları "kıymetli meta" konumuna yükselmiş, herkes spekülatif bir şekilde alım satım yapmaya başlamıştı. Sonucunda Lale soğanının fiyatı aşırı şişti ve balon patladı. Elde kocaman hiçlik kaldı. İşte bu tüketici davranışı ve spekülasyonun kesiştiği noktada "ihtiyaçtan bağımsız bir abartı" şeklinde karşımıza çıktı.

Benzer şekilde ABD'de 1920'lerde borsanın uçması ve insanların kredi kartları (o dönemki muadilleri diyelim) ile lüks tüketime abanması sonucu, 1929 Büyük Buhranı patlak verdi. Elbette başka ekonomik ve politik etkenler de vardı, ancak bireysel tüketimdeki aşırılık ve bilinçsizlik, domino taşlarından birini oluşturdu.

Sözü günümüze getirelim: Cep telefonu sektöründe her yıl yeni bir model piyasaya sürülüyor. Bazı insanlar adeta "eski telefonumun hiçbir eksiği yok" demeden, sırf yenisi çıktı diye bir serveti "daha hızlı işlemci, daha iyi kamera" uğruna gözden çıkarıyor. Bu elbette kişisel tercih. Ama bilinçli tüketici, en azından "Telefonumu yenilemek bana ne kazandıracak? Mevcut telefonumun eksikleri neler? Fiyat-performans karşılaştırması ne yönde?" sorularını sormalıdır. Bu sorulara cevap verilmeden yapılan harcamalar, uzun vadede "Nereye gitti bu para?" serzenişine dönüverir...

Paramızı Ne Gibi Ürünlere, Ne Zaman ve Ne Miktarda Harcamalıyız? Bu soruya yanıt aslında, genelde "Bütçenize göre makul olan sürdürülebilir, kalite/performans açısından tatminkâr, reel ihtiyaca karşılık gelen ürünlere yatırım yapın." şeklinde verilir. Ama böyle söyleyince iş sanki çok toz pembe kalıyor. Biraz tekniğe inersek daha iyi olacak gibi sanki:

Herhangi bir alışveriş kararını bir zaman serisi gibi modelleyebilirsiniz. Diyelim ki her ay düzenli bir gelire sahipsiniz. Harcama yapabileceğiniz uygun aylar veya "zaman pencereleri" vardır. Örneğin sırf "yıl sonu indirim dönemi" diye belki hiç ihtiyacınız olmayan beşinci bir çift spor ayakkabı almanın manası var mı? Zira, bu ek harcama sizin diğer önemli kalemlerinize (mesela eğitim, sağlık, fatura) ayrılmış bütçeyi riske atabilir.

Zaman serisi öngörüsü (forecasting) kullanarak "Ürün fiyatının yıl içindeki dalgalanması, en uygun alım zamanı hangisi?" diye tahmin yapmak mümkün. Bu öngörüde mevsimsellik (seasonality) katsayısını hesaba katar, ARIMA (Autoregressive Integrated Moving Average) ya da Prophet (Facebook tarafından geliştirilmiş bir tahmin kütüphanesi) gibi modellerle fiyatın ne yönde seyredeceğini kabaca öngörebilirsiniz. Eski zamanlarda da tüccarlar benzer mantıkla hareket etti: Örneğin tarım ürünlerinin fiyatları hasat öncesi ve sonrası farklı olurdu, bilinçli tüccar "en uygun zamanlama" ile alışverişini yapar, stoklardı.

"Ne gibi ürünlere harcama yapmalıyız?" sorusu, bir yandan zorlu. Çünkü kimine göre sanat harcaması lükstür, kimine göreyse zihinsel doyum sağlar. Yine de temel prensip:

1. Gıda, barınma, sağlık, eğitim gibi öncelikli ihtiyaçları garanti altına almak.
2. Eğlence, lüks, vb. harcamalara bütçe kalırsa yönelmek.

Ancak işin püf noktası, bazen eğlence harcaması da "sosyal yaşamın bir gereği" olup, psikolojik fayda sağlar. Bilinçli tüketici, kendi denklemini kurar: "Bu ay, diyelim 5000 TL'lik bütçemi sinema/tiyatro/konser gibi aktivitelere ayırmak bana ne kazandıracak?" sorusuna mantıklı bir cevap bulabiliyorsa, bu harcama kalemini devre dışı bırakmaz. Yani hiçbir sosyal hayata katılmayıp, sadece 'doğrudan ihtiyaçlarımı karşıladım, bitti' demek de bir süre sonra tükenmişlik hissi yaratabilir.

Toplumsal refah fonksiyonlarında (social welfare functions), bireyin sosyalleşmesi ve zihinsel doyumu, kamu sağlığına uzun vadede pozitif yansımaktadır. Dolayısıyla orada "bu tip harcamaların marjinal faydası" da hesaba katılmalıdır.

Ne kadar harcamalıyız? Birazdan paylaşacağım formül, tıpkı "ödül-risksizlik" dengesi gibi kişisel tüketim davranışımıza uygulanabilir. Basitçe:

Burada birim fiyat, tüketim miktarı, ise risk fonksiyonu, örneğin "bu ürünü almam durumunda uzun vadede doğacak fırsat maliyeti" veya "çevresel etkiler" olabilir. ise bu riske verdiğimiz ağırlığı gösterir. Bilinçli tüketici, parametresini yüksek tutarak, "Bu ürünü almak, ilerde bana ne gibi çevresel ya da finansal maliyet doğurabilir?" diye sorgular. Örnek vermek gerekirse, yakıt tüketimi yüksek otomobil almak, hem cebinizi hem de doğayı sarsabilir. İşte risk fonksiyonunuz bu durumda büyür, optimizasyon probleminin çözümü "bu arabadan uzak durmak" şeklinde olabilir.

Bilinçli tüketicilik, her gün tablo/tablo Lagrange çarpanları hesaplamayı gerektirmiyor elbette. Ama basit bir farkındalık rutini oluşturmak mümkün:

Almak istediğiniz ürün veya hizmet gerçekten ihtiyacınız mı, yoksa "mahalle baskısı" veya "o influencer önerdi" gibi bir dürtü mü?

Benzer ürünler arasında ciddi fiyat farkları varsa, "fiyat/kalite" parametresiyle kıyaslamak şart. Bu aşamada "Toplam sahip olma maliyeti" (Total Cost of Ownership) kavramını atlamayın. Örneğin ucuz bir yazıcı alıp sonra mürekkep kartuşlarına servet ödemek gibi durumlara düşmemek (yaşandı :( ) için bu hesabı yapmak kritiktir.

Ürünün mevsim dışı dönemde veya indirim dönemlerinde fiyatı daha cazip olabilir. Bunun için tarihsel fiyat verisine bakmak faydalı.

Kullandığınız ürünün hammaddesi nereden geliyor, üretiminde çocuk işçi çalıştırılması veya doğaya zararlı süreçler söz konusu mu? Bilinçli tüketici, sırf ucuz diye uzun vadede gezegenin geleceğini riske atan bir ürüne yönelmeyi tercih etmemeli.

Her harcama kararında, "Bu ayın gelirinin ne kadarı gitti? Yarın acil bir ödeme çıkarsa hazırlıklı mıyım?" sorularını sormak, beklenmedik sürprizlere karşı koruyucu bir kalkan gibidir.

Modern çağın veri okuryazarlığı, bize "tüketim kararlarımızı veriye dayalı kılma" lüksünü sunuyor. Bir e-ticaret sitesinde fiyat geçmişini incelemek, Google Trends üzerinden hangi ürünün ne kadar popüler olduğunu görmek, sosyal medya analizleriyle müşteri yorumlarını tartmak mümkün. Eğer biraz teknik bilgiye sahipseniz, kendiniz bile ufak bir "web scraping" ile ürün fiyatlarını aylık olarak çekip, Python'daki pandas kütüphanesiyle (ya da R programında dplyr, data.table paketleriyle) istatistiksel analiz yapabilirsiniz.

Mesela bir laptop almayı düşünüyorsunuz. Farklı sitelerin, farklı zamanlarda verdiği fiyatları toplayıp bir CSV dosyasında birleştirdiniz ve son 12 ayın ortalama fiyat trendini gözlemlediniz. Eğer Kasım ayında "Black Friday indirimi" niyetiyle fiyatlar Eylül'den beri sürekli şişirildiyse ve indirim günü önceki fiyat seviyesine çekildiyse, siz "Büyük indirim!" sahtekârlığına düşmeden beklemeyi tercih edebilirsiniz. Aynı mantık, giyimden elektroniğe kadar pek çok alanda geçerli.

Tabii bunları yapmayıp, sadece "Vay ne güzel kampanya varmış, hadi gidelim de 3-5 parça bir şey alalım." derseniz, satın alma sonrası pişmanlık hissi yaşamanız kaçınılmaz. Doğru veri analizi yapmadan yapılan tüketim kararları sadece rastgele bir tahmin veya dürtüsel bir karardır. Bu da tıpkı "Makine Öğrenmesi" modelinin, eğitim verisi olmadan tahmin yapmaya çalışmasına benzer: Genelde elinizdeki sonuçlar hüsran olur.

Bir de her gün "Bu sorunu bir yapay zekâ sorsan, sana anında çözüm bulur!" diyen bir kesim var ki insanı çileden çıkarıyor. Sanki herkes veri bilimci, herkesin evinde de bir süper bilgisayar var. Neymiş efendim, "AI beni tanır, bana en uygun ürünü gösterir"miş. Yahu hangi verisetine dayalı, hangi algoritmayla karar verildiğini kim, nasıl bilecek? İnsanın iç sesi "Bu kadar da saf olmayalım" diye bağırıyor ama tabii günümüzde "yapay zekâ" etiketi altında her tür abartı "çağın gereği" sanılıyor. İşin komik tarafı, bazıları tüm bütçe planlarını da bu tavsiyelere göre şekillendiriyor; sonunda nereden geldiği belirsiz verilerle oluşturulmuş sahte bir "harcama optimizasyonu" tablosu buluyorlar önlerinde.

Elbette yapay zekâ harika işlere imza atabiliyor, bunu yadsıyamayız. Ama buradaki ince çizgi, aklımızı toptan bir makineye devredip "Al bakalım, sen benim bütçemi yöneteceksin" demekte saklı. Bir AI size "Ayda şu kadar kahve iç, bu markayı al" dedi diye körü körüne inanıyorsanız, geçmiş olsun. İstesek de istemesek de o algoritmaların arkasında ticari çıkarlar, yönlendirici reklam modelleri veya manipülasyon tekniklerine düşmüş olursunuz. Bugün harcama davranışınızı kontrol eden bu "mucizevi zekâ", yarın bakarsınız hangi rengi seveceğinize, hangi müziği dinleyeceğinize de karar verir. Üstelik bu esnada en temel soru hâlâ cevapsız kalır: "Kardeşim, gerçekten bu ürüne ihtiyacın var mı, yoksa modaya veya dijital bir asistanın dayatmasına mı uyuyorsun?" Neyse...

Maliyet-fayda analizi de çok kritik bir kavramdır. Örneğin bir ev satın almak istediğinizde, kiranın ortalama artış oranına, ev fiyatlarındaki dalgalanmalara, kredi faizine, hatta enflasyon beklentilerine bakarsınız. Şöyle bir denklem dahi kurabilirsiniz:

Eğer net fayda pozitifse ve beklediğiniz düzeydeyse, satın almak mantıklı olabilir. Negatifse, belki birkaç yıl kirada oturmak ve mevduat/faiz/döviz gibi araçlarda değerlendirerek sermayeyi büyütmek daha doğru olabilir. Şimdi, "Herkes ev alıyor, ben de almalıyım." psikolojisiyle, analizsiz-pusulasız harcamalar yapmak, ileride "Eyvah, hem borca gömüldüm hem de getiri elde edemedim." pişmanlığı yaratabilir. Lale çılgınlığı misali, eğer konut piyasasında bir balon oluşmuşsa (yani fiyatlar makul değerlerin çok üzerinde şişmişse), patlama ihtimali göz ardı edilemez.

Dijital çözümlere bakacak olursak, cep telefonunuzdaki basit bir bütçe uygulaması bile (örneğin harcama kategorilerinizin grafiğini çizen, aylık olarak nakit akışınızı özetleyen uygulamalar) farkındalık yaratır. Bu ay restoran harcamaları ortalamanın 2 katına çıkmış, acaba neden? diye sorunca, belki de gereksiz lüks mekanlarda aşırı para bıraktığınızı görür, gelecek ay için stratejinizi düzeltirsiniz.

Bilinçli tüketicilik sadece cebinizi korumakla ilgili değildir. Aynı zamanda doğayı, toplumu ve geleceği de düşünmeyi gerektirir. Özellikle günümüzde sıkça konuşulan iklim krizi, israf, karbon ayak izi gibi konular, tüketim tercihlerimizi yeniden gözden geçirmemiz gerektiğini gösteriyor. Örneğin "hızlı moda" (fast fashion) sektörünün ucuz iş gücü ve yoğun kaynak kullanımıyla doğaya ciddi zarar verdiği biliniyor. Eğer "Ben bilinçli tüketiciyim." diyorsanız, belki nispeten biraz daha pahalı ama daha uzun ömürlü ve daha etik koşullarda üretilmiş giysilere yönelebilirsiniz.

Geçmişte, "at gitsin, yenisini alırız" kültürü vardı. Şimdi o kültür, artan atık ve çevresel yıkımla yüzleşmemize neden oluyor. Sırf bu sebeple Avrupa Birliği "Tamir Edilebilirlik Endeksi" gibi kavramları gündeme aldı. Ürünün yedek parça ve tamir olanakları varsa, bu uzun vadede hem maliyeti düşürecek hem de çevreye katkı sağlayacaktır. Bilinçli tüketici de "Tamir mi ederim, yenisini mi alırım?" sorusunu basit bir maliyet-fayda analiziyle cevaplar.

Gelelim işin psikolojik tarafına: Harcama yapmak, anlık dopamin salgılatır. "İndirimde yakaladım, çok kâr ettim!" hissi pek çok kişinin bilinçaltında tatmin duygusu yaratır. Oysa toplama vurduğumuzda, "Tamam, kâr ettin de gerçekten o ürüne ihtiyacın var mıydı?" diye sorunca cevap pek de parlak olmayabilir. Bu tıpkı bir veri kümesini sadece anlık bir metriğe bakarak (mesela "accuracy" nin yüksek çıkmasına sevinerek) modele bakmadan değerlendirmeye benzer. "Precision" ve "Recall" gibi diğer metrikleri ihmal ettiğinizde, sonuç yanıltıcı olabilir. Yani "İndirimden aldım" hissi, bir metrikte yüksek skor olup gerçekte "kullanım sıklığı", "uzun vadeli fayda" gibi başka metriklere bakıldığında çok düşük değerlere denk gelebilir.

Tüketimde de benzer şekilde duygusal anların ötesinde, bir "kullanım sıklığı" ve "marjinal fayda" analizi yapmak gerekir. Bir gardırop dolusu giysiye sahip olup, belki de 20 tanesini yıl boyunca hiç giymiyoruz. Bu net bir kaynak israfıdır. Yine benzetmeyle gidersek, "modeli overfit etmiş" gibi, yani veriyi şişirmiş, asıl performansı düşürmüş oluyoruz.

Bilinçli tüketici olmak, günün sonunda "Hem kendini hem gezegeni hem de bütçeni düşünen kişi" olmaktır. Bu kimileri için "fazla idealist" gelebilir. Ama açıkçası, günümüz ekonomik şartlarında bunun tam da gerekli olduğunu söylemek bence bir gerçeklik. Herkes dilediği ürünü alma hakkına sahiptir, kimse "sen niye bunu aldın?" diye sorgulayamaz. Yine de bir çuval para harcayıp da "Nereye gitti bu para?" diyen insanlara bakınca, "Kendini bilmezsen harcamalarını nasıl bileceksin?" diye sormak da hakkımızdır.

Tıpkı 1900'lerin başında "Ürettiğimizi satar, nasılsa tüketirler." diyen dev sanayicilerin, stok patlaması yaşayıp buhrana sürüklenmesi gibi, bireysel ölçekte de "nasılsa param var" yaklaşımı bizleri çıkmaza sürükleyebilir. O yüzden:

1. Verinizi toplayın (Harcamalarınızı kategorize edin, kaydedin).
2. Analiz yapın (Hangi kategorilere ne kadar gidiyor, trend nasıl?).
3. Optimizasyon modelinizi kurun (Bütçe kısıtını gözeterek faydayı maksimize edin).
4. Risk fonksiyonunu unutmayın (Uzun vadede çevresel, finansal, sosyal olumsuzlukları hesaba katın).

Herhangi bir harcama yapmadan önce, bir "mini veri analizi" aklınızda dönsün. Tüm bu adımlar aslında bazen eğlenceli bile olabilir. Çünkü sonunda "Ben gerçekten ihtiyaç duyduğum şeylere paramı harcadım, hem israf etmedim hem de geleceğimi riske atmadım." hissiyle, modern dünyanın suni tüketim çarklarının dışına çıkma özgürlüğünü yaşarsınız.

"Zamanında bu kadar insan 'tüketelim, tüketelim, nasıl olsa bitmez' dedi de sonuç ne oldu?" diye soracak olursanız, çevre kirliliği, ekonomik krizler, büyük borçlanmalar ve hatta kişisel mutsuzluklar… İnsanlık olarak biraz durup düşünmek gerektiğini anladık. Yok ya aslında anlamadık ama anlatmaya çalışıyoruz çoğu birey bunu algılamak istemese de... Nihayetinde, sürdürülebilirlik ve bilinçli tüketim, geleceğin belki de en kritik değerleri olarak öne çıkıyor.

Köşedeki markette bir şey satın alırken bile mikro düzeyde bir "oy" kullanırız. Piyasaya, üreticiye, ekonomiye, doğaya sinyal göndeririz. Bilinçli tüketicilerin sayısı arttıkça, firmalar da daha sorumlu üretim yapmaya başlarlar. Aksi hâlde, talep olduğu sürece "fazla paketleme, gereksiz kimyasal, kalitesiz üretim" devam eder. İşte bu nedenle tüketim davranışımızda atacağımız her adım, paramızın hangi ürünlere, hangi zamanlarda, hangi miktarlarda gideceğini sorguladığımız bir farkındalığa dayanmalıdır.

Sonuçta paranız bir "araç"tır; asıl işlevi, hayat kalitenizi yükseltmek ve ihtiyaçlarınızı gidermektir, gösteriş yarışında havaya saçılmak değil. "Neden bu modeli seçtim?", "Bu veri seti bana ne anlatıyor?" diye soran bir tüketici de "Neden bu ürünü alıyorum?", "Bana ne faydası olacak?", "Gelecekte ne tür maliyetleri doğuracak?" sorularına sürekli cevap aramalıdır. Böyle bir yaklaşım aynı zamanda insanı "tüketimin kölesi" olmaktan kurtarıp, onu "tüketim kararlarının bilinçli hakimi" hâline getirir.

Bilinçli tüketici evinde biriktirdiği veriyi (harcama kayıtları, fiyat dalgalanmaları, fırsat maliyeti tabloları vb.) ve tüm bu analitik araçları kullanarak, aklını ve bütçesini gereksiz deliklerden korur. İşte bu "sonsuz ürün okyanusu" içinde kaybolmadan, para denen aracı doğru zamanda, doğru miktarda ve doğru ürünlere yönlendirmenin en etkili yoludur. Eğer bir model kurmaya niyetiniz yoksa, en azından her alışverişinizde 2-3 kez düşünmek ve ufak bir maliyet-fayda hesabı yapmak bile, sizi bu tüketim deryasında güvenli bir limana taşıyacaktır.

Bu kadar laftan sonra, "Peki şu cümleyi de özetle tekrar söyle" derseniz, söyleyemem; çünkü bu zaten özeti... Önemli olan buraya kadar verdiğimiz mantık çerçevesinin sizde bir ışık yakması: Sorun değil, 2+2'nin 4 ettiğini hepimiz biliyoruz; ama aslında 4'ü nasıl, neden ve ne zaman elde edeceğimizin bilinmesi çok daha değerli.

Bilincli tuketici tuketmeyendir. Garip bir cevap oldu diyorsunuz, Ihtiyac ile tuketmek arasinda derin bir bosluk vardir! Yani ihtiyac bir tuketim degildir. var olmanin sonucudur. var olmanin ise tuketim ile ilgili olmadagini bildigimize gore ihtiyaci karsilamak bir tuketim degildir. yani kisacasi nefes almak ihtiyactir, bu ihtiyaci giderdigimizde ise karbondioksit disariya vererek bitkilerim ihtiyacini karsilariz. Nefes almazsak oluruz, ama ornek cikolata yemek ise tukedimdir, yemessek olmeyiz...

Bilinçli üretici olduğumuzda!

Tüketme eylemi üretme eylemi kavranmadan tam olarak kavranamaz. Bu da bizi biraz ekonomi biraz da siyaset bilmeye mecbur eder.

Ekonomi en yalın ve kısa tabiri ile; yaşamı sürdürebilmek için ihtiyaç duyduğumuz her şeyin üretimi, dağıtımı ve tüketimi süreçlerini ifade eder. Siyasetin tanımı ise, bilindiğinin ve çarpıtıldığının aksine daha yalın ve daha kısa: Üretilenin neye göre ve nasıl üretileceği ile nasıl bölüşüleceğinin kararını verme sürecidir.

Bu da haliyle bizi ekonomik sistemlere götürür ki her biri bir felsefeye dayanır. Misal kapitalist sistemin temel felsefesi pragmatizmdir ve çıkar için her yolu mubah kılar. Üretim ihtiyaç için değil kar içindir. İnsan ve ihtiyaçları talidir.

Dolayısı ile böylesi bir sistemde tüketim de tüketici beklentisi de, ihtiyaca göre değil merkezde tanrılaşan kara göredir. Dolayısı ile “Bilinçli Tüketici” sorusuna vereceğimiz nihai cevap da bizlerin bu felsefenin neresinde ve sistemin hangi dişlisi olup olmadığımıza göre değişir.

Eğer merkez olarak bu sistemi temel alırsak bu sisteme göre bilinçli tüketici, kardan kar veya en kötü ihtimalle zarardan kar edendir. Buna bir bakıma “Ayağını yorganına göre uzatmak” da denir.

Ancak durduğumuz yer ve yaşama baktığımız pencere farklı ise elbette ki cevabımız da buna göre değişecektir.

İşte birkaç farklı cevap;

• Ekonomi nedir?

• Siyaset ne demektir?

• Üretim ilişkileri nedir?

• Üreten kim ve neden üretir?

• Kim, neden ve nasıl pay alır?

• Payımıza düşeni hangi yasalar belirler?

• Tüketmekten ne anlıyoruz?

• Gerçek ihtiyaç nedir?

• Öncelikli ihtiyaç nedir?

• Bir şeyin ihtiyaç olup olmadığının gerçek belirleyeni kimdir?

• Sunulan ürün ve ya hizmet ile sunma dayanağı örtüşüyor mu?

• Alternatifimiz var mı?

• Alternatifler gerçekten birbirinden bariz şekilde farklı mı?

• Kıyas yapabilme koşulumuz (her tür yeterlilik ve donanımımız) var mı?

• Sunulan ürün veya hizmetin tüm aşamaları erişime açık mı?

Ve nicesi…Bunlara vereceğimiz her cevap karşımıza ayrı bir tüketici profili çıkaracaktır. Fakat en nihayetinde bilinçli bir üretici olmadan bilinçli bir tüketici olunmayacağını adım gibi biliyorum.

(sevgiyle…)

Bence paketli işlenmiş gıda almamak bile yeterli. Ayrıca her şeyi mevsiminde tüketmek de güzel bi seçenek. Mesela Anadolu’da kışlık hazırlama alışkanlığı var ya bu bile çok güzel bir alışkanlık olmasına rağmen yeni nesil tarafından benimsenmiş değil. Ki ben bunları doğrudan uygulayan biriyim ve arada o kadar fark oluyor ki anlatmam mümkün değil. Yaptığın yemeğin lezzeti ve kalitesi bile öyle değişiyor ki. Ayrıca içinde ne olduğunu biliyorsun ve daha az para harcamış oluyorsun ve üstelik buzlukta sakladığın için bozulma çöpe gitme gibi problemler olmuyor. Sanırım farkında olmasalar da büyüklerimiz bilinçli tüketicilerdi. Tabi onların bu alışkanlıklarının alında yatan sebep yokluk bilinci olsa da günümüzde benim uygulama sebebim bu değil de tamamen organik ve ucuz yollu yeterli beslenme. Salçamı, kurutulmuş meyvelerimi-sebzelerimi, konservelerimi kendim yapıyorum kendi ürettiğimi tüketiyorum. Herkese de tavsiye ederim.

tuketim temel olarak fiziksel yada duygusal bir ihtiyacin giderilmesi icin yapilan bir alisveris olarak ozetlenebilir.

denklemin birinci tarafinda ihtiyaci dogru tanimlamak ve satin alinmasi muhtemel urunlerin bu ihtiyaci karsilama performansina bakmak gerek. kararin optimizasyonu icin gozden kacirilmamasi gereken konu ise secenekler arasinda fiyat farki ile ihtiyaci karsilama performansi arasindaki farkin dogrusal iliskili olmamasi. ornek vermek gerekirse, ortalama trafik hizinin 25 km/h oldugu bir sehirde 70 HP bir otomobil ile 240 HP bir otomobil arasinda hedefe varis zamaninin karsilastirilmasini degerlendirebiliriz. diger bir ornek ise insan gozu yaklasik 25 fps algilayabilirken 120Hz tazeleme frenkansili bir monitor ile 60 Hz bir monitorun ihtiyaci karsilama performansi gibi.

denklemin diger tarfindaki "alisveris" olgusu, aldiginiz mal veya hizmetin karsiligi olarak verdiginiz para. paranin da bir meta oldugu ve bunun bir emek karsiligi oldugunu degerlendirmek gerek. daha acik bir ifade ile elinizdeki para sizin icin ne kadar degerli? bir ihtiyaci karcilamak icin, mesela bir ayakkabi almak icin harcanabilecek para, kazanciniz 100000 iken farkli, 1000000 iken farkli olusur.

birde tuketim kendi ihtiyaclarinizi tatmin etmek icin yapilmali, baskalarini degil!