Buz Kovası Mücadelesi Sayesinde Fonlanan ALS İlacı FDA Tarafından Onaylandı!

2014 yılında başlayan Ice Bucket Challenge'ı hatırlarsınız: İnsanlar kafalarından aşağı buz dolu soğuk su dökerek, birbirlerine meydan okuyorlardı. Amaç, son derece yıkıcı bir hastalık olan amyotrofik lateral skleroz (ALS) hastalığına dikkat çekmek ve bir ALS vakfına bağışta bulunmaktı. Biz de (o zamanlar çok daha ufak bir bilim kulübüyken) Evrim Ağacı olarak bu akımı Türkiye'ye taşımış, neden böyle bir şeye gerek olduğunu izah etmiş, Türkiye'deki ALS MNH Derneği'ne elimizden geldiğince maddi destek toplamış, konuyla ilgili güncel gelişmeleri aktarmış (bu da trajik bir haberdi), o dönem bu akımla ilgili olarak ileri sürülen saçma iddiaları çürütmüştük.

O zamanlar sadece bir "trend" olarak görülen bu kampanya, ALS hastalığına yönelik araştırmalarda bir devrimi tetikledi: Sadece Ice Bucket Challenge sayesinde ALS Derneği'nin topladığı 2.2 milyon dolarlık bağışlar, Eylül 2022'de Amerikan Gıda ve İlaç Başkanlığı (FDA) tarafından onaylanan yeni ALS ilacının geliştirilmesinde ve test edilmesinde kullanıldı.^{[1], [2]} ALS Derneği'nin başkanı ve CEO'su Calaneet Balas, şöyle diyor:

Bağışta bulunan, bu akıma katılan ve AMX0035 gibi terapilerin geliştirilmesini mümkün kılan milyonlarca insana teşekkür ederiz. Bu ilaçlar, ALS ile yaşayan hastalara direkt olarak yardım edecek. Bu, tüm ALS cemiyetinin zaferidir. Bu cemiyetin bir araya gelip, erken onay için çağrıda bulunması sonucunda bu zafer kazanılmıştır.

Onaylanan ilaç, ne yazık ki ölümcül olan ve Stephen Hawking gibi popüler isimlerin de ölümüyle sonuçlanan ALS için nihai tedavi değil; ancak nöronların yavaş yavaş bozulmasına sebep olan hastalığın ilerleyişini daha da yavaşlatmak konusunda etkili gözüküyor. Balas'ın söylediğine göre ilaç, ALS ile mücadeleyi müthiş bir şekilde hızlandırdı.

Tabii ki bu, Buz Kovası Mücadelesi (Ice Bucket Challenge) sürecinden faydalanan tek ilaç değil: Akım boyunca toplamda 115 milyon dolar bağış toplandı ve bu fonlar, 12 farklı ülkedeki 130 araştırma projesinin sürdürülmesinde kullandı. Sırf bu araştırmalar sayesinde geliştirilen 40 farklı tedavi şu anda geliştirme sürecinde...

Yeni onaylanan ilacın ("Relyvrio" veya eski adıyla "AMX0035") onayı biraz tartışma yarattı, çünkü FDA onayı, 137 hasta üzerinde yapılan tek bir deneye dayanıyor.^[3] Araştırmanın bulgularına göre ilaç, hastaların ömrünü 5-6 ay kadar, kimi durumdaysa daha uzun bir süre boyunca uzatabiliyor. Balas, şöyle diyor:

6 ay, bir insanın kızının mezuniyetini görmesi, oğlunun düğününe katılması, çocuğunun doğumunu görebilmesi demek olabilir. Bunlar, insanların görecek kadar yaşamak istedikleri, hayat değiştirici olaylar.

İlacın Onayı Tartışma Yarattı!

ALS Derneği başkanına göre, yılda 158.000 dolara satılacak olan ilacın onayı son derece yerinde, çünkü ALS hastaları tipik olarak tanı konulmasından sonraki 2-5 yıl içinde ölüyorlar ve şu anda ömrü uzatabildiği gösterilen pek bir ilaç bulunmuyor. Üstelik ALS, sadece ABD'de yılda 6.000 kişiyi öldürüyor ve Dünya genelinde 20 yaş üstündeki her 100.000 kişiden 5'inin ölümünden sorumlu. Bu ölüm, son derece sancılı bir şekilde geliyor: Sinir hücrelerinin ölmesi nedeniyle hastalar konuşma, yeme, içme, yürüme ve hatta nihayetinde nefes alma gibi yeteneklerini bir bir yitiriyorlar.

Her ne kadar ilacın savunucuları karara sevinse de, FDA'deki bilim insanları ve uzman paneli bu karardan pek emin değiller. Tipik olarak FDA onayları, her biri yüzlerce kişiyle yapılan ve belli bir fayda gösterebilen en az 2 bağımsız araştırmanın sonuçlarını gerektirir. Bu yapılamıyorsa, çok daha büyük bir hasta grubuyla yapılan ve çok daha bariz bir fayda gösteren tek bir araştırma da yeterli olabilir.

Mart 2022'de FDA altında çalışan Çevresel ve Merkezi Sinir Sistemi Hastalıkları Danışma Kurulu, Amylyx'in ürettiği ilacın etkili olduğunu gösteren "güçlü kanıtlar" bulunmadığını bildirdi. Eylül ayında yapılan ve eşine pek rastlanmamış ikinci bir toplantıdaysa panel fikir değişikliğine gitti ve ilacın onaylanması yönünde görüş bildirdi. İkinci oylama, FDA'in Nörobilim Ofisi yöneticisi Dr. Billy Dunn'ın, kesin ölümle yüzleşen hastalarla ilgili ilaçlarda komiteyi "esnekliğe" davet etmesi üzerine gerçekleşti.

Şu anda Relyvrio'nun etkinliğine yönelik çok daha büyük bir çalışma olan Phoenix Araştırması (Faz 3 araştırması) yürütülüyor; fakat sonuçların alınması 1 yıl kadar sürecek.^[4] Bu çalışmanın negatif bir sonuç üretmesi, Amylyx firması ve ALS hastaları için büyük bir darbe olurdu. Klinik ve Ekonomik İncelemeler Enstitüsü baş tıbbi müdürü Dr. David Rind, şöyle diyor:

İnsanların bu ilacı hastalara ulaştırmak için neden bu kadar istekli olduğunu anlıyorum. Ama var olan tek deneyde bir hata yapılmış olabileceğine dair genel bir endişe var. Eğer bir ilacın ömrü 5 ay uzattığını iddia ediyorsanız, bunu daha büyük bir deneyle gösterebilmelisiniz. Bir diğer konu da fiyat: Amylyx, bu ilacı daha ucuza satmalı.

Her ne kadar firma, ilacın fiyatının makul olduğunu savunsa da, Phoenix Araştırması'nın sonuçlarına göre fiyatı tekrar gözden geçirecekleri sözünü veriyor:

Bu ilaç nihai bir tedavi değil. ALS'yi tamamen tedavi edene kadar araştırmaya devam etmemiz gerekiyor. Ama Phoenix Araştırması başarısız olursa, hastalar için doğru olanı yapacağız ve gerekirse ilacımızı piyasadan çekeceğiz.

Ne var ki bu karar, firmanın yatırımcılarının ve yönetim kurulunun da onayını gerektirecek. Neler olacağını bekleyip göreceğiz.