Petek Güveleri, Plastiği Parçalayabiliyor!

Polietilen, besin ambalajlarından, alışveriş poşetlerine kadar, dünyada en yaygın olarak kullanılan plastiktir. Ne yazık ki ayrışma sürecini başlatmak için polimerin yüksek sıcaklıklarla işlenmesi gerektiğinden, sağlamlığı ile de inatçı bir çevre kirleticisidir. Petek güvelerinin tükürüğü geri dönüşüm için faydalar sağlayan doğal proteinleri sayesinde, işlenmemiş polietilene etki edebilen bildiğimiz tek enzimdir.

Biyolog ve amatör arıcı olan Federica Betrocchini, petek güvelerinin plastiği parçalayabilme yeteneğinin olduğunu birkaç yıl önce kazara keşfetti. Bertocchini Agence France-Presse’le yaptığı görüşmede şöyle diyor:^[1]

Sezonun sonunda arıcılar genelde boş kovanları, ilkbaharda tekrar araziye çıkarmak üzere bir depoya kaldırırlar. Yine bu işlemi yaptığım bir yılda, depolanmış kovanlarımın petek güveleri tarafından istila edildiğini gördüm.

Bunun üzerine Bertocchini kovanları temizleyip, petek güvelerini ise plastik bir poşete koyar. Kısa sürede depoya geri döndüğünde ise poşeti delik deşik bir şekilde bulur.

Petek güveleri (Galleria mellonella), kısa ömürlü petek güvelerine dönüşecek olan larvalar olarak ortaya çıkarlar.^[2] Larva dönemlerinde, petek ve polenlerle beslenebilecekleri arı kovanlarının hücreleri, onlar için ideal yuvalardır.

Yukarıda değinilen tesadüfi keşiften sonra, Bertocchini ve Madrid’in Margarita Salas Biyolojik Araştırmalar Merkezi’ndeki ekibi, çalışmalarını petek güvesi tükürüğüne odaklayıp, bulgularını Nature Communications'ta yayınladı.^[3]

Araştırmacılar iki metot kullandı: molekülleri boyutlarına göre ayıran jel geçirgenlik kromatografisi ve kütle-yük oranlarına göre molekül parçalarını tanımlayan gaz kromatografisi-kütle spektrometrisi.

Tükürüğün aslında polietilende bulunan uzun hidrokarbon zincirlerini küçük, oksitlenmiş zincirlere ayırdığını doğruladılar. Araştırmacılar, daha sonra, tükürükteki "bir avuç enzimin" içinde tükürükte polietileni oksitlediği anlaşılan iki enzimi tanımlamak için proteomik analizler kullandılar. Araştırmacılar, bu enzimlere Antik Yunan ve Roma tarım tanrıçalarına ithafen "Demetra" ve "Ceres" adlarını verdiler.

Araştırmacılara göre bu araştırmadan edindiğimiz en önemli bilgi, bu polietilenazların, oda sıcaklığında ve çok kısa sürede bir polietilen film üzerinde bu tür modifikasyonları üretebilen ilk enzimler olmalarıdır.

Bu iki enzimin, "ayrışma sürecindeki ilk ve en zor adımın" üstesinden gelirken, atık yönetimi için bir "alternatif süreci" temsil edebileceğini de ekliyorlar.

Bertocchini, Agence France-Presse’le yaptığı görüşmede, henüz araştırmaların erken dönemlerinde olmalarına rağmen, bu enzimlerin su ile karıştırılıp, bir atık yönetim tesisinde plastik üzerine dökülebilme potansiyeline sahip olduklarını ifade etmiştir. Bu enzimler atık tesislerinin olmadığı uzak yerleşimlerde hatta evlerde bile kullanılabilir.

Gelecek vadeden tükürüklerine rağmen, petek güveleri plastiği ayrıştırdığı bilinen tek organizma değildir.

2021 yılında yapılan bir çalışma, okyanusta ve toprakta yaşayan bazı mikrop ve bakterilerin de plastik yeme konusunda gelişim gösterdiğini ortaya koymuştur.^[4]

2016’da araştırmacılar, bir Japon atık sahasında, pet ya da polyester olarak da bilinen polietilen tereftalatı ayrıştıran bir bakteri rapor etmişlerdir.^[5] Bu ise bilim insanlarına, plastik bardakları çabucak ayrıştıracak bir enzim yaratma ilhamı vermiştir.^[6]

Her yıl bütün dünyada %30’u polietilen türünden müteşekkil 400 milyon metrik ton plastik atık oluşmaktadır.^[7] Bugüne kadar dünya üzerinde oluşturulmuş 7 milyar ton plastik atıktan, geriye ciddi bir atık mirası bırakmak suretiyle yalnızca %10 kadarı geri dönüştürülmüştür.

Tüketimi azaltmak ve malzemeleri yeniden kullanmak kuşkusuz plastik atıkların çevre üzerindeki etkisini sınırlayacaktır ancak pisliğimizi temizlemek için bir ayrıştırma sistemine sahip olmak, plastik atık sorunumuzun üstesinden gelmemize yardımcı olacak asıl çözüm olacaktır.