Pesimizm Önyargısı: Neden Yaşadığımız Şeyleri Olduğundan Kötü Algılarız?

Pesimizm önyargısı, insanların olumsuz şeylerin olma olasılığını yüksek, olumlu şeylerin olma olasılığını ise düşük görmelerine sebep olan bir bilişsel önyargıdır. Bu önyargı, özellikle gelecekte gerçekleşecek olayların kötü sonuçları olacağını varsayma konusunda geçerlidir.

Pesimizm önyargısı, örneğin bir kimsenin bir sınavdan, iyi hazırlanmış ve yüksek ihtimalle yüksek bir not alacak olmasına karşın başarısız olacağını varsaymasına sebep olur.

Bu önyargı, insanların (siz de dahil!) düşünce sürecini etkileyerek mantıksız karar almaya ve akıl sağlığı ve duygusal refah alanlarında sorunlara sebep olur. Bu çerçevede, makalemizde pesimizm önyargısını detaylı bir şekilde öğrenecek ve bu önyargıyla nasıl etkili bir şekilde başa çıkabileceğinizi göreceksiniz.

Pesimizm Önyargısı Örnekleri

Pesimizm önyargısı, temelinde geleceğin sizin için ne kadar kötü olacağını abartma eğilimiyle ilişkilidir; yani olumsuz sonuçların olasılığını abartır ve olumlu sonuçların olasılığını küçümsersiniz.^[1] Bunun düşüncenizi nasıl etkileyebileceğine dair aşağıdakiler de dahil olmak üzere birçok örnek vardır:

• Pesimizm önyargısı, yeterli niteliğe sahip olsanız ve geçmişte benzer iş görüşmelerinde başarılı olmuş olsanız bile yaklaşan bir iş görüşmesinde başarısız olacağınızı hissetmenize neden olur.
• Konuşmak istediğiniz bir kimseye, sizi sevmemesi için hiçbir sebep yokken bile, sizi muhtemelen sevmeyeceğini düşünerek yaklaşmamanız gerektiğine inanabilirsiniz.
• Ne kadar çaba gösterirseniz gösterin başarılı olamayacağınıza yanlış bir şekilde inanmanıza neden olarak hayatınızda yapmak istediğiniz olumlu bir değişiklikten vazgeçmenize yol açabilir.

Bunlara ek olarak pesimizm önyargısı, bu önyargıya benzer düşünce örüntüleriyle de ilişkilendirilmektedir. Bu düşünce örüntüleri örneğin önem verdiğiniz birinin başına kötü bir şey gelme olasılığını veya geçmişte yaşanan olayların kötü sonuçlanma olasılığını abartmanıza sebep olabilir.

Pesimizm önyargısının hayvanlarda da gözlemlendiği birçok örnek mevcuttur!^{[2], [3]} Mesela arılar, anksiyete yaşamalarına sebep olan durumlarla yüzleştiğinde, köpekler sahiplerinden kısa süreliğine bile olsa ayrıldıklarında ve atlarsa daha doğal koşullar yerine hareket imkânlarının görece kısıtlandığı alanlarda tutulduğunda pesimizm önyargısı sergilemektedir.^{[4], [5], [6]}

Pixabay

Pesimizmin Tehlikeleri

Pesimistlerin tanımlayıcı özelliği kötü olayların etkilerinin uzun süre devam edeceği düşünmeleri ve yaptıkları her şeyde kendi çabalarını baltalamalarıdır. Buna karşın aynı senaryolarla yüzleşen optimistler, talihsiz olayları tam tersi yönden değerlendirirler...

Yüzlerce çalışma pesimistlerin daha kolay pes ettiğini ve daha sık depresyona girdiğini bulgulamaktadır. Bu deneyler aynı zamanda optimistlerin okulda, üniversitede, işte ve sahada çok daha iyi olduklarını göstermektedir...^[7]

Pesimist düşünce tarzı, birçok soruna sebep olabilir:

• Başarısız olacağınız varsayımıyla bir şeyleri denemekten kaçınmanıza sebep olabilir.
• Şu anda, gerçekte olduğunuzdan daha kötü durumda olduğunuzu varsaymanıza sebep olarak sizi endişelendirebilir.
• Geçmişte gerçekleşmiş olayları olduğundan daha kötü hatırlamanıza sebep olarak sizi kötü hissettirebilir.

Bu çerçevede pesimist bakış, artmış sağlık sorunları prevalansı ve yeni durumlara adapte olmakta zorlanmalar dahil olmak üzere çeşitli sorunlarla ilişkilendirilmektedir.^{[8], [9]} Buna ek olarak toplumumuzda pesimizme karşı, pesimist kimselerin toplumun diğer bireyleri tarafından reddedildiklerini düşünmelerine sebep olan bir sosyal stigma bulunmaktadır.^[10]

Pesimizm Önyargısı ve Depresyon

Depresyondaki bireyler, pesimizm önyargısı göstermeye daha meyillidir.^[11] Bu, örneğin, iki gruba da öngörüde bulunmaları amacıyla aynı bilgiler sağlanmasına karşın depresyondaki bireylerin depresyonda olmayan bireylere kıyasla gelecekte gerçekleşecek faaliyetleri daha pesimist sonuçlanacak şekilde öngörmelerinden anlaşılmaktadır.^[11]

Bu bilgi ışığında pesimizmin depresyonun temel semptonlarından biri olduğu düşünülmektedir ve pesimizm ve üzgünlük, umutsuzluk ve çaresizlik duygusu gibi diğer depresyon semptomları arasında güçlü korelasyon olduğu bulgulanmıştır.^{[12], [13], [14]} Bu, başkaca unsurların yanında beynimizin optimizm duygularını kontrol eden alanların depresif bireylerde düzensiz faaliyet göstermesiyle açıklanmaktadır.^[15]

Bütün bunlarla beraber insanların pesimist olmaları sebebiyle mi depresyona girdiğini; yoksa depresyona girdikleri için mi pesimist olduklarını, depresyon ve pesimizm bileşenlerinin birbirlerini ne kadar etkilediğini kesin bir şekilde belirlemek zordur. Pesimizm ve depresyon arasındaki ilişkinin doğası ne kadar karmaşık olursa olsun; depresyonun da, pesimizmin de birbirleriyle güçlü ilişkide bulunduğu açıktır.

Pesimizmin Potansiyel Faydaları

Konu hakkında bir makalede şu sözlere yer verilmektedir:^[16]

Çoğu durumda optimizm, insanları hedeflerine doğru ilerleyebilecek kaynakları edindirebilmesi, kararlı olmalarını sağlaması ve (gerçekçi bir düzlemde mümkün olan) fırsatlara açık hale getirmesi sebebiyle en iyi strateji olarak değerlendirilir. Optimizm bir kimsenin kendine güvenini ve başarabileceği inancını destekler.

Ancak, tehlike yakındaysa geçici (gerçekçi) pesimizm daha faydalı olabilir. Zira böylesi bir durumda bütün düşünce ve eylemler bir kimsenin karşı karşıya olduğu tehditi ele almakta kullanılacaktır.

Pesimizm aynı zamanda bir kimseinn yakın gelecekte istedikleri bir amaca ulaşamayacağı kesinleştiğinde doğan (geleceğe gerçekçi bir şekilde bakışı temel alan) adaptif bir nitelik kazanabilir; böylelikle bir kimseyi hayal kırıklığından korur.

En adaptif hayata bakış stratejisi ise bu bilgiler ışığında, ihtiyaç duyulduğunda küçük dozlarda gerçekçi pesimizm ile desteklenen bir optimizm gibi görünmektedir. Hayata bakışın anahtarı optimizm ve pesimizm arasında geçiş yapabilmektir; sürekli bir pesimist hale bürünmek veya kaskatı bir optimizmle hayata bakmak değil.

Pesimizm biraz önce de gördüğümüz gibi bir dizi sorunla ilişkilendirilse de pesimist bakış açısının faydalı olabileceği durumlar da yok değildir.^[17]

Örneğin araştırmalar, pesimizmin bir savunma stratejisi olarak kullanıldığı çeşitli karar verme görevlerinde katılımcıların daha iyi performans göstermelerine yardımcı olabileceğini göstermektedir.^[18] Bunun nedeni, pesimist düşüncelerin insanları yapabilecekleri çerçevesinde gerçekçi beklentiler belirlemeye teşvik etmesi ve gelecekte karşılaşabilecekleri olası zorluklara karşı hazırlık yapmaya da yönlendirmesidir.

Bu faydalı etki, özellikle riskli olarak algılanan durumlarda daha belirgindir.^[19] Olumsuz bir sonucun ortaya çıkma ihtimalinin yüksek olduğu durumlarda önleyici pesimizm bu olumsuz sonuçlara önceden hazırlanmanızı sağlayabilir; ancak iyimser olmak aynı olumsuz sonuçlara hazırlıksız yakalanmanıza sebep olabilir.^[20]

Yukarıda anlatıldığı şekliyle pozitif pesimizm, gelecekte gerçekleşecek olaylar çerçevesinde düşünmeyi ve koşullara uygun hazırlık yapmayı teşvik eden; sizi endişeli veya çaresiz hissettirmek yerine gelecekle başa çıkma gücü veren bir araç olarak kullanılır.

Bütün bunlara ek olarak pesimizm, iki ana yolla faydalı bir başa çıkma mekanizması olarak da kullanılabilir:^[21]

• Pesimizm, gelecekte gerçekleşecek olaylara karşı zihinsel olarak hazırlanmanıza yardımcı olabilir. Örneğin hayal kırıklığına uğrayacağınız bir duruma karşı sizi hazırlayabilir. Bu şekilde kullanılan pesimizme genellikle savunmacı pesimizm olarak anılmaktadır.
• Pesimizm, geçmişte yaşadığınız olaylarla başa çıkmanıza yardımcı olabilir. Pesimizm sayesinde, örneğin, geçmişte arzu edilmeyen bir şekilde sonuçlanmış olaylara karşı algınızı değiştirebilir ve olayların bu sonuçlarının kaçınılmaz olduğunu düşünerek hayal kırıklığı hissinizi düşürebilirsiniz. Bu şekilde kullanılan pesimizm ise genellikle retroaktif (geçmişe dönük) pesimizm olarak anılmaktadır.

Ana hatlarıyla ele alındığında pesimizm, birçok sorunla ilişkilendirilmesine ve bu sebeple birçok durumda sorun yaratmasına karşın belirli durumlarda, özellikle hazırlanma veya savunma mekanizması olarak kullanıldığı zamanlarda, sizin için faydalı olabilir. Yani pesimizm önyargısından birçok durumda kaçınmak isteseniz de bu önyargının size faydalı olacağı durumlar da vardır.

Not: Pozitif pesimizm genellikle negatif pesimizmle bir kontrast oluşturacak şekilde karşılaştırılır. Negatif pesimizm negatif sonuçlara sebep olur ve artmış umutsuzluk ve anksiyete gibi problemleri beraberinde getirir.

Pixabay

Pesimizm Önyargısı Hakkında Akılda Tutulması Gerekenler

Pesimizm önyargısı hakkında akılda tutulması gereken ilk şey, bu önyargıya yönelik bilimsel olsun olmasın, yapılan tartışmalarda kullanılan tek bir tanım olmadığıdır. Pesimizm terimi, birincil olarak insanların gelecekte, özellikle kendilerinin deneyimleyeceği kötü sonuçların doğma olasılığını abartma eğilimini ifade etmektedir. Buna karşın aynı terim, ana hatlarıyla savunma mekanizmaları hususunda beceriniz konusunda kötümser düşüncelere kapılmanız gibi başkaca diğer irrasyonel pesimist düşünceler için de kullanılabilmektedir.^[22]

İkinci olarak, psikolojik olguların birçoğunda olduğu gibi pesimizm konusunda da kayda değer bir değişkenlik bulunmaktadır. Bu, pesimizmi farklı insanların farklı durumlarda farklı seviyelerde yaşayacağı anlamına gelir. Değişkenlik bir kimsenin parçası olduğu kültür gibi çeşitli faktörlerden etkilenmektedir; araştırmalar da bu çerçevede Avrupalı Amerikalıların ve Japon bireylerin pesimizm sergileme alanında kayda değer ölçüde farklı olduğunu ortaya koymaktadır.^{[23], [24], [25]}

Akılda tutulması gereken son şey ise insanların pesimizm önyargısı yerine optimizm önyargısı sergilediği durumların da bulunduğudur.^{[26], [12]} Optimizm önyargısında insanlar, olumsuz şeylerin gerçekleşme olasılığını küçümser ve olumlu şeylerin olma olasılığını abartırlar. Bir kimsenin bu iki önyargıdan hangisini göstereceği birçok faktörden etkilenmektedir ve insanlar bir durumda optimizm önyargısını sergilerken bir başka durumda pesimizm önyargısını sergileyebilir.^[27]

Not: Pesimizm ve optimizm tartışmalarıyla beraber sıkça ele alınan bir kavram da realizmdir. Realizmde bireyler, çevresindeki olayları pesimist veya optimist bir çerçeveden görmek yerine gerçekte oldukları haliyle algılarlar.

Pesimizm Önyargısını Ele Almak

Pesimizm Önyargısıyla Nasıl Başa Çıkarsınız?

Konu hakkında yazılan bir kitapta şu sözlere yer verilmektedir:^[7]

Pesimizm geniş bağlamda toplumumuz, dar bağlamda hayatlarımızda bir rol oynamaktadır. Bize kattığı bakış açısının değerli olduğu durumlarda bu yükü taşıma cesaretine sahip olmalıyız. Bizim istediğimiz şey kör bir optimizm değildir; esnek ve gözleri açık bir optimizmdir. Pesimizmin keskin gerçeklik algısına ihtiyaç duyduğumuzda kullanabilmeli; kullandığımızda da kara sularında gezinmemeliyiz.

Şu noktaya kadar gördüğümüz üzere, pesimizm önyargısı umutsuzluk ve anksiyete gibi kötü sonuçlara da; artmış hazırlılık ve daha iyi savunma mekanizmaları gibi olumlu sonuçlara da kapı aralamaktadır.

Örneğin birkaç gün içinde sınava gireceğinizi düşünün. Sınava gireceğiniz derste bu noktaya kadar başarılı olmuş olsanız bile, pesimizm önyargısı sınavdan kötü bir not alacağınızı varsaymanıza sebep olabilir. Bu önyargı, sizi pratikte iki şekilde etkileyebilir:

• Negatif pesimizm çerçevesinde, ne kadar çalışırsanız çalışın başarısız olacağınızı düşünürsünüz ve zaten başarısız olacağınız için çalışmakla zaman kaybetmek size anlamsız gelebilir.
• Pozitif pesimizm ise size sınavın zor olacağını düşündürebilir; ancak bu zorluğa göre hazırlandığınız takdirde yine iyi bir not alabileceğinizi düşünerek çalışmalarınıza yeterli zamanı ayırırsınız.

Pesimizm önyargısını deneyimlediğiniz veya deneyimlediğinizden şüphelendiğiniz anlarda bu ayrım ışığında iki yol belirmektedir:

• Pesimistik düşüncelerinizi olumlu yönde kullanın. Bu düşüncelerinizi örneğin gelecekte gerçekleşecek önemli olaylara hazırlanmak için bir motivasyon kaynağı olarak kullanabilirsiniz.
• Bu düşünceleri azaltın. Bunu çeşitli şekillerde, örneğin düşünme sürecinizi yavaşlatmak, karar aldığınız ortamı değiştirmek gibi genel önyargı çözme tekniklerini uygulayarak yapabilirsiniz. Geçmiş başarılarınızı kendinize şöyle bir anımsatarak belirli bir alanda özgüveninizi artırmak gibi farklı türde teknikler de kullanabilirsiniz.

Bazı durumlarda bu yaklaşımları kombine edebilir; örneğin önce pesimistik düşüncelerinizi azaltıp ardından bu düşünceleri olumlu yönde kullanabilirsiniz.

Buna ek olarak pek çok durumda pesimist düşünceleri olumlu yönde kullanmaya çalışmak bu düşünceleri deneyimleme şiddetinizi de azaltmaya yardımcı olabilir. Örneğin pesimizminizi stresli bir faaliyete hazırlanmak için kullanıyorsanız bu kullanım size bu faaliyete aslında sandığınızdan çok daha hazır olduğunuzu gösterebilir.

Genel hatlarıyla ele alındığında pesimizm önyargısı, sizi etkileme biçimine bağlı olarak sizin için olumlu da sonuçlanabilir, olumsuz da. Pesimizm önyargısının sizi olumsuz yönde etkilediğini düşünüyorsanız, düşünce sürecinizi yavaşlatmak, geçmiş başarılarınızı kendinize hatırlatmak gibi ilgili teknikler kullanarak bu düşüncelerinizi azaltabilirsiniz veya bu düşünceleri gelecekteki olaylara karşı hazırlanmaya yönelik bir motivasyon kaynağı olarak kullanabilirsiniz.

Pixabay

"Çok Düşünme" Sürecini Kullanmak

Pesimizmi olumlu bir şekilde kullanmanın en iyi yollarından biri çok düşünme sürecidir:^[28]

Çok düşünme süreci, savunmacı pesimizm etkisindeki bireylere felaket senaryolarından korumaya yönelik motivasyon sağlama yoluyla anksiyeteleriyle yüzleşmelerini sağlayabilir. Bu bireyler hem olumlu, hem olumsuz sonuçları gösteren senaryolar yaratır ve bu senaryoların farklı şekillerde gelişme biçimlerini...

...bu çok düşünme süreci, tıpkı bir bilişsel terapistin depresyon geçiren danışanının deneyimlediği maladaptif bilişsel süreçleri, çatışmaları, genellemeleri vb. göstermesi ve alternatifler sunarak danışanını daha adaptif düşünce süreçlerine yavaşça yönlendirmesinde de olduğu gibi, bir kimsenin karşı karşıya olduğu endişe ve kötümserliği tanımasına ve bilişsel bir süreç etrafında aşmasına yardımcı olabilir.

Bu süreç ile savunmacı pesimitler daha iyi hisseder, anksiyeteleri azalır, kontrolü tekrar ellerine alırlar ve böylelikle performanslarının anksiyeteden etkilenme ihtimali azalır. Bunun da bir sonucu olarak performansları konusunda kendilerini daha iyi hissederler.

Ana hatlarıyla ele alındığında çok düşünme süreci, pesimist düşüncelerden sıyrılmanın yapılandırılmış ve olumlu olarak nitelendirilen bir yöntemidir. Bu yolu kullanmak için hakkında olumsuz düşündüğünüz şeyi bu şeyin sebep olduğu sorunları çözmeyi amaçlayarak düşünmeli ve bu çerçevede geleceğe hazırlanmalısınız.

Örneğin bir konuda başarısız olacağınıza inanıyorsanız kendinize neden başarısız olacağınızı düşündüğünüzü sorabilir ve bu başarısızlık şansını düşürmek için neler yapabileceğinize kafa yorabilirsiniz. Sizi başarısızlığa sürükleyecek spesifik senaryolar hayal edin ve bu senaryolarla başa çıkmanızı sağlayacak çözümler üretin!

Yaklaşan bir iş görüşmesi hakkında yaşadığınız pesimizmde, örneğin, kendinize neden başarısız olacağınızı sorabilir ve sorun teşkil edeceğine inandığınız alanları belirleyebilir, bu alanların neden sorun çıkarma ihtimali olduğunu listeleyebilirsiniz. Bu listeyi kullanarak tüm sorunlarınızı etkili bir şekilde ele aldığınızda ise iş görüşmesine daha hazırlıklı girersiniz.

Çevrenizdekilerin Pesimizm Önyargısı

Makalenin önceki kısımlarında paylaşılan teknikleri kullanarak, anlatarak veya öğreterek çevrenizdeki insanların bakış açılarını değiştirebilir, böylelikle pesimizmle başa çıkmasına yardımcı olabilirsiniz.

Çevrenizdekilerin Pesimizm Önyargısının Farkında Olmak

Çevrenizdeki insanların da bazı durumlarda, yardım etmek gibi bir niyetiniz yoksa bile, pesimizm önyargısını deneyimleyebileceğinin farkında olmak faydalıdır. Bu gibi durumlarda bu önyargının farkında olmak insanların karar alma süreçlerini daha isabetli bir şekilde tahmin etmenizi veya bir kimsenin neden belirli bir eylemde bulunduğunu daha iyi anlamanızı sağlayabilir.

Pesimizmi Aktif Bir Şekilde Teşvik Etmek

Pozitif pesimizm belirli durumlarda faydalı olabildiği için, eğer olumlu bir sonuç doğuracağına inanıyorsanız, kendinizi veya çevrenizdeki insanları pesimist bir hayat bakışı edinme yönünde teşvik etmek faydalı olabilir. Örneğin bir alanda kendinize haddinden fazla, performansınızı etkileyecek düzeyde güvenme eğiliminde olduğunuzu biliyorsanız pesimizm bu özgüveninizi dizginleyerek etkilerini azaltabilir.

Pesimizmi örneğin gelecekte yaşayacağınız bir olayda karşınıza çıkacak engel ve sorunları düşünmek gibi çeşitli yollarla tetikleyebilirsiniz. Ancak pesimizmi sizin için olumsuz değil, olumlu sonuçlar doğuracak şekilde tetiklemeniz de son derece önemlidir. Pesimizmi teşvik etmenin insanlara zarar vereceği ortamlarda çok dikkatli davranmalısınız. Örneğin tanıdığınız bir kimse kendi becerilerine güven duymuyorsa bu kimseyi pesimist düşüncelere bürümek faydadan çok zarar verir.

Pesimizm, Depresyon ve Akıl Sağlığı Konusunda Uyarı

Bu makalede pesimizmin insanların düşünce biçimine bağlı olarak nasıl zararlı veya faydalı olabileceğini; pesimizmi geçmişteki olaylarla başa çıkmamıza veya gelecekteki olaylara hazırlanmamıza yardımcı olacak şekilde nasıl pozitif ve üretken bir şekilde kullanabileceğimizi öğrendik.

Ancak, pesimizmin, özellikle kronik ve aşırı düzeydeki pesimizmin depresyonun önemli bir semptomu olduğunu ve başkaca akıl sağlığı sorunlarıyla ilişkilendirilebileceğini unutmamalıyız. Bu makalede verilen öneri ve ipuçları bazı durumlarda negatif pesimizmin etkisini azaltmakta faydalı olabilir. Bununla beraber bu önerilerin patolojik vaka seviyesindeki pesimizme karşı çok işe yaramayabileceğini de kavramak önemlidir.

Eğer kendinizin veya bir başkasının deneyimlediği pesimizmin bir depresyon veya benzeri bir akıl sağlığı sorununun semptomu olduğunu düşünüyorsanız burada verilen önerilerin yeterli olacağını düşünmeyin; profesyonel yardım alın.

Pixabay

Özet ve Sonuçlar

• Pesimizm önyargısı, özellikle gelecekte gerçekleşecek olayların kötü sonuçlanacağını varsayma konusunda, insanların olumsuz şeylerin gerçekleşme olasılığını abartmalarına ve olumlu şeylerin gerçekleşme olasılığını küçümsemelerine sebep olan bir bilişsel önyargıdır.
• Pesimizm önyargısı, bir kişinin iyi hazırlanmış olmasına ve iyi bir not alma olasılığı yüksek olmasına rağmen bir sınavda başarısız olacağına inanmasına neden olabilir.
• Kötümserlik önyargısı hem umutsuzluk ve kaygı gibi olumsuz sonuçlara hem de artan hazırlık ve gelişmiş başa çıkma becerileri gibi olumlu sonuçlara yol açabilir.
• Pesimizm önyargısının sizi olumsuz yönde etkilediğini düşünüyorsanız, düşünce sürecinizi yavaşlatmak ve geçmiş başarılarınızı gözden geçirmek gibi teknikler yoluyla bu hisleri azaltmaya çalışabilir; veya bu hisleri örneğin gelecekte gerçekleşecek olaylara daha iyi hazırlanmak yönünde bir motivasyon olarak, daha olumlu bir şekilde yorumlayabilirsiniz.
• Çevrenizde bir kimse pesimizm önyargısı deneyimliyorsa bu kimsenin bakış açısını değiştirmeyi amaçlayan çeşitli teknikleri kullanarak, bu teknikleri açıklayarak veya öğretip kendisinin uygulamasını sağlayarak ona yardımcı olabilirsiniz.