Kutup Yıldızı (Polaris) Nedir? Kutup Yıldızı Nasıl Bulunur ve Neden Hep Sabittir?

Polaris yıldızı, kuzey yarımkürenin kutup yıldızıdır. Kutup yıldızı, Polaris'in sadece sıradan bir yıldız olmanın ötesinde, bir "belirteç" olduğunu anlamına gelir: Polaris'in "kutup yıldızı" adını alma sebebi, daima kuzey kutbunun bulunduğu yönü belirtmesidir. Kutup yıldızının sürekli kuzeyi gösterme nedeni, kuzey yarı kürede Dünya'nın dönüş ekseni doğrultusuna çok yakın bir noktada yer almasıdır.

Elbette, Dünya küresel olduğu için, Polaris sadece kuzey yarımkürenin kutup yıldızıdır. Güney yarımküreden görünen yıldızlar farklıdır ve bu bu bölgede belirgin bir kutup yıldızı yoktur. Bunun yanı sıra, kutup yıldızı, sanılanın aksine gökyüzündeki en parlak yıldız da değildir. Hatta oldukça sönük bir yıldızdır ve ışık kirliliği fazla olan büyük şehirlerde neredeyse görünemez. Sıklıkla; çoban yıldızı olarak adlandırılan, aslında yıldız olmayan, çok parlak görünümlü Venüs ile karıştırılır.

Kutup Yıldızı Nasıl Bulunur?

Polaris'i bulmak aslında oldukça kolaydır. Fakat aşırı parlak bir yıldız olmamasından ötürü bazen şehirlerin ışık kirliliği altında onu direkt bulmak zorluk yaratabilir. Bunun için oldukça pratik bir yöntem vardır: Gökyüzüne baktığınızda en kolay tanımlanabilir takımyıldızlardan birisi Büyük Ayı takımyıldızıdır. Eğer bunu bir kepçe olarak görürseniz, kepçenin uç kısmındaki iki yıldızı belirteç olarak kullanabilirsiniz. Polaris, bu ikilinin yer aldığı doğrultuda, ikilinin arasındaki mesafenin yaklaşık beş kat ilerisinde yer alır.

Polaris - Kuzey Kutup Yıldızı

Polaris yıldızı, kuzey yarı kürede yaşayanlar için kutup yıldızıdır. Dünya'nın dönüş ekseni doğrultusuna oldukça yakın bir noktada yer alır. Bu nedenle gece boyunca diğer yıldızlar bu doğrultu etrafında dolanıp daire çizerlerken, Polaris gece boyunca neredeyse sabittir.

Polaris ya da teknik adıyla α Ursae Minoris (α UMi) bizden 433 ışık yılı (133 parsek) uzaklıkta yer alır. Aslında tek bir yıldız değil, üçlü bir yıldız sistemidir. Bunlardan Polaris Aa (α UMi A) bir sarı süperdev yıldız, küçük eşlikçisi Polaris Ab(α UMi Ab) ile bir yörüngede dolanırken bu çift aynı zamanda Polaris B (α UMi B) ile birlikte bir yörüngede dolanır.

Polaris yıldızı her ne kadar gökyüzünün en parlak yıldızı olmasa da yer aldığı Küçük Ayı (Ursa Minor) takımyıldızının en parlak üyesidir. Takımyıldızların en parlak üyelerine alfa (alpha) sıfatı verildiğinden bir diğer adı da α UMi'dir.

Bunlardan en büyük kütleli olan α UMi Aa yıldızı 5.4 Güneş kütlesine sahip bir sarı süperdevdir. Diğer iki yıldızdan α UMi Ab ise 1.26 Güneş kütlesine, α UMi B ise 1.39 Güneş kütlesine sahiptir. Üçlü sistemin ana bileşeni olan α UMi Aa, aslında klasik Cepheid sınıfından bir değişen yıldızdır ve parlaklığı zamanla değişir. Görünür parlaklığı 1.86 kadir ile 2.13 kadir arasında gidip gelmektedir. Polaris Ab 9.2 kadir, Polaris B ise 8.7 kadir ile görme sınırlarının dışında kalır. Aslında Polaris Aa bile yaklaşık 2 kadirlik parlaklığıyla çok yüksek ışık kirliliğine sahip metropollerden görülemeyebilir.

Polaris gökyüzündeki en parlak 25 yıldız listesinde yer almayacak kadar sönüktür.

Kutup Yıldızını Diğerlerinden Ayıran Özellik Nedir?

Kutup yıldızının gece boyunca kuzeyi gösterdiğini bildiğimize göre, demek ki diğerleri gece boyunca sabit değil sonucunu çıkartabiliriz ki bu doğrudur. Gece boyunca yıldızların konumu, tıpkı Güneş'in gündüz boyunca hareketi gibi bir hareket izler. Bu hareket, kesinlikle yıldızların gerçek hareketinden kaynaklanmamaktadır. Yıldızlar uzayda hareket etmektedir evet, fakat o kadar uzaktadırlar ki, en yakınlarının dahi hareketi, bir gün içerisinde belirli bir değişim yaratmaz.

Gece boyunca yıldızların bu hareketinin sebebi, Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşüdür. Dünya'nın kendi etrafındaki dönüşünü tanımlarken, bir dönüş ekseninden bahsederiz. Dünya, bu eksenin etrafında döner. Eğer bir yıldız, tam bu eksenin baktığı doğrultuda yer alırsa, işte o yıldızın konumu hiç değişmez; şüphesiz ki bu yıldız, bizim kutup yıldızımız olur! Diğer tüm yıldızlar ise, kutup yıldızının etrafında bir çember çizerek gece boyunca hareket ederler. Herhangi bir yıldız, kutup yıldızına ne kadar uzaksa, bu çember de o kadar büyür. Ardından diğer kutup yönünde küçülmeye başlar.

Kuzeyde Farklı, Güneyde Farklı!

Kuzeyde kutup yıldızı olarak adlandırdığımız özel bir yıldız var. Şans eseri, çıplak gözle de görülebilen bu yıldız, neredeyse Dünya'nın dönüş ekseni ile aynı doğrultuda bulunuyor. Az önce de bahsettiğimiz gibi, bu yıldızın adı Polaris'tir. Ne yazık ki, güney yarımküre bu kadar şanslı değil: Onlarda dönüş eksenine denk gelen yeterince parlak bir yıldız bulunmuyor. Bu durum, en çok astrofotoğrafçılık yapanların başına beladır. Çünkü, takip sistemleri Dünya'nın dönüş hareketini taklit ettiğinden dolayı, dönüş eksenini hedef almak zorundadır. Eğer parlak bir yıldız bu noktaya denk gelirse, o ekseni bulmak kolaydır; yoksa işler zorlaşıyor.

Kutup Yıldızı Sürekli Sabit Midir?

Kutup yıldızı aslında tam olarak sabit değildir. Dünya'nın dönemsel olarak sahip olduğu bir presesyon (yalpalama) hareketi bulunur. Bu sebeple Dünya'nın dönüş ekseninin gökyüzünde baktığı nokta sürekli olarak değişir. Bu da kutup yıldızının zamanla değişmesi demektir. Fakat bu süre o kadar da kısa değildir ve on bin yıllar mertebesinde sürer. Dünya, bu yalpalama hareketinin bir turunu 25.800 yılda tamamlar.

Günümüzden 13,000 yıl kadar sonra, kuzey yarı kürenin kutup yıldızı, bugünlerde yaz aylarının parlak yıldızlarından olan Vega olacaktır.

Yıldız İzi Fotoğrafları: Fotoğraflarda Yıldızlar Neden Daire Şeklinde İzler Bırakıyor?

Bazen astrofotoğraflarda, aşağıdaki gibi, fotoğrafta izler oluşturan yıldızlar görürsünüz. Bunlar, uzun pozlamalar sonucu elde edilen karelerdir. Dakikalardan, saatlere kadar uzanabilir. Yeri gelmişken, size bunlarla ilgili havalı bir bilgi verelim. Diğer yıldızlar, Dünya'nın dönüş hareketinden dolayı kutup yıldızının etrafında dolanıyor gibi görünürler dedik. Dünya bir gün içerisinde 24 saate sahiptir. Eğer 360 dereceyi, yani tam bir tur çemberi, 24 saatlik dilimlere bölerseniz, saat başına 15 derece elde edersiniz. Bu fotoğraflarda yıldızların yaptığı açıyı ölçerek, kaç saatlik bir pozlamayla elde edildiklerini bulabilirsiniz!

Kutup Yıldızıyla Konum Nasıl Belirlenir?

Kuzey kutup yıldızı Polaris'in Dünya'nın dönüş eksenine denk geldiğini biliyoruz. Peki böyle bir durumda tam olarak kuzey kutup dairesine ya da ekvatora gidersek ne olur?

Kuzey kutup dairesinde Dünya'nın dönüş ekseni içimizden geçerek, tam başımızdan yukarıyı hedef alır! Bu durumda kutup yıldızı tam başucu (tepe) noktasında olmalıdır. Ekvatora giderseniz ise tam ufuk çizgisinde yer alacaktır. Yani aslında kutup yıldızının yerden olan açısal yüksekliği, bize bulunduğumuz enlem hakkında doğrudan bilgi verir.

Buradan da neden güney yarı kürede farklı bir yıldız olması gerektiğini anlayabilirsiniz. Çünkü orada artık Polaris, yerin altında kalmaktadır. Yılın hangi döneminde hangi saatinde olursanız olun, güney yarı küreden onu görmek mümkün değildir. Buradan da şunu anlayabiliyoruz: Bazı yıldızlar gece boyunca görünür, bazıları dönemsel görünür, bazıları gece doğabilir ya da batabilir, bazıları ise asla görünmez.

Ama eğer Polaris'i görebiliyorsanız, pusulanızın 0° kenarını ufka tutun. 0° kenarını ufuğa hizalı tutarken, pusulanızın bir kolunu Polaris'e bakacak şekilde döndürün. Açıyı okuyun. Bu açı, Polaris'in ufuktan olan yüksekliğini gösterecektir ve bu sayı, aynı zamanda enleminize eşittir.