Kronotiplerin Psikolojisi: Erken Kalkanlar Gerçekten Daha Mı Mutlu?

Sabahları yataktan enerjiyle fırlayan insanlara gıptayla bakıyor olabilirsiniz. Belki de siz zaten onlardan biri olacak kadar şanslısınız! Atalarımızın dediği gibi, erken kalkan yol alır. Popüler kültür de erken kalkanların hayatta daha başarılı olduğu, daha fazla iş başardığı ve genellikle yüzlerinde bir gülümsemeyle dolaştığı yönündeki temalarla dolup taşıyor.

Sayısız makale, sabahları kendimizi yataktan bir saat erken sürükleyerek çıkarabilsek, tıpkı dünyanın önde gelen girişimcileri gibi son derece üretken olacağımızı vadediyor.

Eğer geç saatlere kadar uyanık kalmayı ve sabahları yorganın altında sıcacık bir yuva kurmayı tercih eden bir "gece kuşu" iseniz, bu anlatılanların doğru olmamasını umuyor olabilirsiniz. Ancak bilinen adıyla kronotip (İng: "chronotype") psikolojisi, erken kalkan ve girişken insan imajını büyük ölçüde destekliyor. Yine de her zaman olduğu gibi, gerçeklik çok daha fazla nüans barındırıyor.

Kronotiplerin Karmaşık Doğası

Aklımızda tutmamız gereken temel detaylardan biri, aslında çoğumuzun (yaklaşık `'ımızın) ne tam bir sabah insanı (tarla kuşu) ne de gece insanı (gece kuşu) olduğudur. Bizler, genellikle bu ikisinin arasında yer alan karma bir gruptayız.

Dikkate alınması gereken bir diğer faktör, kronotipin sadece sabah yattığınız ve kalktığınız saatle ilgili olmamasıdır. Bu kavram, aynı zamanda en iyi işlev gösterdiğiniz zaman dilimiyle de ilgilidir. Sabah insanları günün erken saatlerinde en iyi performanslarını sergileme eğilimindeyken, gece kuşları ilerleyen saatlerde daha iyi işlev görürler. Bu durum, akşam çalışması veya gece vardiyası gerektiren belirli kariyer yolları için belirgin avantajlar sağlayabilir.

Kimin hangi gruba uyduğuna gelince, genel hatlarıyla kadınlar daha sık sabah kronotipine sahip olma eğilimindedir. Erkekler ise daha çok akşam kronotipine yatkındır.

Yaş da konuyla ilgili oldukça önemli bir faktördür. Ergenlik döneminde gece kuşu kronotipine doğru daha fazla kayma eğilimi vardır (ki bu durum ebeveynler için pek de şaşırtıcı değildir). Ancak ergenlikten sonra yaş ilerledikçe, erken kalkma eğilimi toplumda çok daha yaygın hale gelmektedir.

Sabah İnsanları Gerçekten Daha Mı Mutlu?

Kimin daha mutlu olduğu konusuna gelirsek, birçok bilimsel çalışma gerçekten de sabah insanı olmak ile daha yüksek mutluluk seviyeleri arasında güçlü bir ilişki olduğunu göstermiştir.

Örneğin, Türkiye'de Dokuz Eylül Üniversitesi'nde yüzlerce tıp öğrencisi üzerinde yürütülen bir çalışmayı ele alalım. Sabahçılık eğiliminde daha yüksek puan alanların (yani kendi beyanlarına göre erken kalkmayı tercih edenlerin), mutluluğu ölçen bir ankette de daha yüksek puanlar aldığı görülmüştür.

Farklı bir ifadeyle, gece kuşu sınıfına giren öğrencilerin (&,6) mutluluk puanları oldukça düşüktü. Bu oran, hem sabah insanı sayılan gruptan (%6,7) hem de arada kalan karma grubun geri kalanından bariz şekilde daha düşük seviyelerdeydi.

Yaşlı insanlar üzerinde yapılan çalışmalar da benzer bir tabloyu ortaya koyuyor. Erken kalkmanın daha yaygın olduğu bu yaş grubunda da sabah insanı olmak ile daha yüksek mutluluk arasında bir bağ görülüyor. Leipzig Üniversitesi'nde (İng: "University of Leipzig") yürütülen bir araştırmaya göre, sabah insanlarının duygusal avantajı, hayattan daha fazla tatmin olma ve ruh sağlığı sorunlarına karşı daha dirençli olma şeklinde de kendini gösteriyor.

Diğer araştırmalar, gece kuşlarının depresyon, mevsimsel duygudurum bozukluğu ve madde bağımlılığı gibi sorunları yaşama olasılığının sabah insanlarına göre daha yüksek olduğunu öne sürüyor. Konuyu daha da karmaşık hale getiren şey ise bu farkın kökenidir. Bu tablonun, doğrudan sabah insanı olmanın getirdiği sihirli bir avantajdan ziyade, gece kuşlarının genellikle daha az uyuması veya daha fazla uyku problemi yaşamasıyla açıklanabileceği düşünülmektedir.

Sabah insanlarının avantajını açıklayan olası başka mekanizmalar da mevcuttur. Gece kuşlarıyla karşılaştırıldığında, sabah insanlarının daha iyi duygu düzenleme becerilerine ve zaman kavramına karşı daha olumlu bir tutuma sahip oldukları görülmektedir.

Kronotipimizi Değiştirmemiz Mümkün Mü?

Tüm bu veriler, sabah insanı veya gece kuşu olma eğilimlerimizin nereden geldiğine dair soruları gündeme getiriyor. Buna bağlı olarak, belki de daha da önemlisi, bu eğilimleri sonradan değiştirip değiştiremeyeceğimizi sorguluyoruz.

Warwick Üniversitesi'ndeki (İng: "University of Warwick") bir araştırma ekibinin gösterdiği gibi, kronotip doğrudan kişilikle ilişkilidir. Sabah insanı olmak, özellikle öz denetim özelliğinde daha yüksek puan almakla bağlantılıdır. Öz denetim, daha öz disiplinli, düzenli ve hırslı olmakla ilişkilendirilen "Büyük Beşli" kişilik özelliklerinden biridir ve genellikle son derece avantajlı kabul edilir.

Bunun aksine, dışa dönüklük ve yeniliklere açıklık özelliklerinde daha yüksek puan almak, daha çok bir gece kuşu olmakla ilişkilidir. Araştırmacıların ortaya koyduğu üzere, kişilik ve kronotip, altında yatan bazı ortak genetik etkileri paylaşmaktadır.

İyi haber şu ki ne kişiliğimiz ne de kronotipimiz tamamen taşa kazınmıştır. Her ikisi de genlerimizin ötesindeki faktörler tarafından şekillendirilir. Aile ortamımız, mesleki rollerimiz ve hayatın bizden talep ettiği günlük rutinler bu faktörler arasında başı çeker. Genetik mirasımızın ötesindeki bu esneklik, irademizle bazı şeyleri değiştirebileceğimizi gösteriyor. Warwick Üniversitesi araştırmacıları bunu şöyle açıkladı:

Bir kişinin kronotipini daha bilinçli ve amaçlı bir şekilde değiştirmesi mümkün olabilir.

Sabah insanı olmaya doğru geçiş yapmak için kullanıbileceğiniz bazı temel ipuçları bulunuyor. Bunlar arasında akşamları dijital cihaz kullanmaktan kaçınmak, kademeli olarak daha erken yatmaya çalışmak ve sabahları uyanmak için kendinize ödüllendirici bir neden sunmak yer alıyor. Bu ödül; taze demlenmiş bir kahve, yavaş tempolu bir yürüyüş veya cihazınızla geçireceğiniz size ait sakin bir zaman dilimi olabilir.

Kötü haber ise Varşova Üniversitesi'nden (İng: "University of Warsaw") gelen bazı ön bulgularla ilgili. Lisans öğrencileri üzerinde yapılan bir araştırma, öğrencilerin mevsimsel olarak (örneğin yaz aylarında) daha fazla sabah insanı olmaya doğru kayan kronotiplerinin, ruh hali ve yaşam doyumu artışıyla doğrudan ilişkili olmadığını ileri sürdü.

Bu durum, kronotipinizi değiştirmenin daha mutlu olmak için hızlı bir çözüm yolu olmayabileceğini düşündürüyor. Sadece erkene kurulmuş bir çalar saatten çok daha köklü değişimler düşünmeniz gerekebilir.

Bunun kısmen sebebi, kronotip ile mutluluk arasındaki nedensel ilişkinin muhtemelen çift yönlü işlemesidir; yani mutluluk da kronotipi etkileyebilir. Hayatta huzur bulabiliyorsanız ve günleriniz yoğun olduğu kadar ödüllendirici geçiyorsa, geceleri vaktinde uykuya dalmayı ve her sabah yataktan taptaze bir enerjiyle uçarak çıkmayı muhtemelen çok daha kolay bulacaksınız.