Demans Hakkında Doğru Bilinen 6 Efsane: Hastalığın Sırlarını Çözmek!

Yaşlandıkça demans birçoğumuzun hayatına dokunacak. Dünya çapında 55 milyondan fazla insan şu anda bu hastalıkla yaşıyor. Her yıl yaklaşık 10 milyon yeni vaka teşhis ediliyor. Nüfus yaşlandıkça bu sayıların hızla artması bekleniyor. Araştırmacılar, 2050 yılına kadar küresel toplamın 139 milyon insana ulaşabileceğini öngörüyor.

Ancak demans, eskiden olduğu gibi bir sır değil. Araştırmacılar, sağlanan milyarlarca dolarlık yeni fonların yardımıyla her geçen yıl bu hastalık hakkında daha fazla şey öğreniyorlar. Sadece ABD hükümeti demans araştırmalarına her yıl yaklaşık 3,9 milyar dolar yatırım yapıyor. Bunun bir sonucu olarak bilim insanları, beyin sağlığını korumanın yeni yollarını keşfediyorlar. Ayrıca, demans geliştirme riskinin aslında nesilden nesile düşüyor olabileceğine dair giderek artan kanıtlar bulunuyor.

Bilim insanları demans anlayışımızı kökten değiştirmiş olsa da halkın algısı daha yavaş değişiyor. Sonuç olarak, efsaneler ve yarı gerçekler bu hastalık hakkında ne düşündüğümüzü şekillendirmeye devam ediyor. Gelin, demans hakkındaki altı efsaneye yakından bakalım.

1. Efsane: Belirtiler Yaşlandığınızda Başlar

Birçok insan demansın sadece çok yaşlıları etkilediğini düşünüyor. Gerçekte hastalığın bazı formları onlarca yıl önce ortaya çıkabiliyor. Örneğin frontotemporal demans, en sık 45 ila 65 yaşları arasında teşhis ediliyor. Erken başlangıçlı Alzheimer hastalığı ise 65 yaşından önce ortaya çıkabiliyor.

Demans türleri genelinde, hastalık teşhis konulmadan çok önce var olabiliyor. Demans üzerine araştırmalar yapan Kadın Beyin Vakfının CEO'su ve sinirbilimci Dr. Antonella Santuccione Chadha, "Demans, belirtiler ortaya çıkmadan 20 yıl önce başlar." diyor.

Alzheimer hastalığında, amiloid ve tau adı verilen proteinler beynin içinde yavaş yavaş birikebiliyor. Zamanla bu kümeler, beyin hücrelerinin normal işleyişini bozuyor. Sonunda demansla ilişkili bilişsel gerilemeye katkıda bulunuyor.

Bu süreç o kadar yavaş ilerliyor ki hasar, kimse bir sorun olduğunu fark etmeden yıllar ve hatta on yıllar boyunca birikiyor olabiliyor.

Belirtiler ortaya çıktığında bile her zaman çok belirgin olmuyorlar. Erken uyarı işaretleri; kolayca stres veya sadece yaşlanma olarak geçiştirilebilecek ince ruh hali, motivasyon, enerji seviyesi veya davranış değişikliklerini içerebiliyor. Birçok aile geriye dönüp baktığında, resmi bir teşhis konulmadan yıllar önce bir şeylerin değiştiğini fark ediyor.

Bu nedenle Chadha, biliş, ruh hali veya davranıştaki kalıcı değişikliklerin göz ardı edilmemesi gerektiğini savunuyor. Belirtiler birkaç ay devam ederse bunları bir sağlık uzmanıyla görüşmeyi öneriyor. Daha ciddi bir durumun gelişip gelişmediğini belirlemek için daha ileri değerlendirmeler düşünülmesini tavsiye ediyor.

2. Efsane: Demans Tamamen Hafızayla İlgilidir

Birçoğumuz demans dendiğinde kalp kırıcı hafıza sorunlarını hayal ediyoruz. Bunlar arasında sevdiklerinin isimlerini unutmak, nerede yaşadığı konusunda kafa karışıklığı yaşamak veya tanıdık yerlerde kaybolmak yer alıyor. Ancak demans hafızadan çok daha fazlasını etkileyebiliyor ve belirtiler genellikle söz konusu demansın türüne bağlı olarak değişiyor.

Demansın en yaygın formu olan Alzheimer hastalığının genellikle bir hafıza bozukluğu olduğu düşünülüyor. Chadha, gerçekte Alzheimer'ın klasik hafıza kaybı belirtileri ortaya çıkmadan çok önce günlük işleyişin birçok yönünü etkileyebileceğini söylüyor.

Chadha durumu şöyle açıklıyor: "Alzheimer hafızadan çok daha fazlasıdır. Gündelik hayatta nasıl işlev gösterdiğinizle ilgilidir."

Erken belirtiler arasında harekette değişiklikler, tekrarlayan düşmeler, titremeler veya tanıdık günlük görevleri yerine getirmede zorluklar yer alabiliyor. Yıllarca her sabah aynı şekilde kahve yapan bir kişi, aniden gerekli adımları izleyemediğini fark edebiliyor.

Chadha konuya dair şu açıklamayı yapıyor:

Sadece yolunuzu bulamadığınız için kaybolmakla ilgili değildir. Bu durum çok daha sonra ortaya çıkar.

Yine, diğer demans türleri farklı şekillerde kendini gösterecektir. En yaygın ikinci tür olan vasküler demans, özellikle erken evrelerde hafızadan ziyade yürütücü işlevleri etkiliyor. Bu durum planlama yapma, konsantre olma ve normalden daha yavaş düşünme konusunda zorluklar yaşanması anlamına gelebiliyor.

3. Efsane: Demans Bazı İnsanlar İçin Kaçınılmazdır

Ne yazık ki bazı insanların demansa karşı genetik bir yatkınlığı bulunuyor. Örneğin, APOE4 geninin bir veya iki kopyasını taşımak, bir kişinin ilerleyen yaşlarda Alzheimer hastalığına yakalanma riskini önemli ölçüde artırabiliyor.

Ancak genlerinizin kaderiniz olması gerekmiyor. Bazı araştırmacılar, demans vakalarının %45'inin yaşam tarzına bağlı olarak potansiyel olarak geciktirilebileceğini veya azaltılabileceğini tahmin ediyor.

Chadha bu riski düşürmek için düzenli egzersiz yapmayı, güçlü sosyal bağlantılar kurmayı ve D vitamini seviyelerini izlemeyi öneriyor. Ayrıca yağlı balıklar veya takviyeler yoluyla yeterli omega-3 alımının sağlanmasını ve uykuya öncelik verilmesini tavsiye ediyor.

Burada iyi bir uyku hijyeninin, gecede sadece yedi ila dokuz saat uyumaktan daha fazlasını içerdiğini belirtmek önem taşıyor. Tutarlılık da oldukça önemlidir. Her gün benzer saatlerde yatıp kalkmak, derin ve onarıcı bir uykuya izin vermek ve yatak odasını serin, karanlık ve sessiz tutmak uzun vadeli beyin sağlığını desteklemeye yardımcı olabiliyor.

Beyninizi aktif tutmanız da aynı derecede önemlidir. Chadha şu tavsiyede bulunuyor: "Kendinizi eğitmeye devam edin, yeni bir beceri öğrenin veya bir enstrüman çalın."

Kendi riskiniz veya sevdiğiniz birinin riski konusunda endişeleriniz varsa bir uzmandan tavsiye almayı ertelemeyin. Bir teşhis korkutucu gelebiliyor ancak demansı erken yakalamak, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmaya yardımcı olabilecek tedavilere ve yaşam tarzı değişikliklerine erişim sağlayabiliyor. Ancak beyinde önemli bir hasar meydana geldiğinde, doktorların hastalığı yavaşlatmak için yapabileceği çok daha az şey kalıyor.

4. Efsane: Belirtiler Erkeklerde ve Kadınlarda Aynıdır

Demans erkeklerde ve kadınlarda her zaman aynı görünmüyor. Hatta bazı araştırmacılar, belirtilerin ortaya çıkış şeklindeki önemli farklılıkların hastalığın kadınlarda fark edilmesini zorlaştırabileceğinden endişe ediyor.

Yakın zamanda yapılan bir araştırma, Alzheimer hastalığı olan kadınların sözel hafızalarını erkeklere kıyasla daha uzun süre koruma eğiliminde olduklarını buldu. Bu süre, erkeklere kıyasla ortalama olarak yaklaşık 2,7 yıl daha uzundur.

Bu durum, beynin başka yerlerinde değişiklikler meydana gelirken bile sohbetler sırasında iyi başa çıkıyormuş gibi görünebilecekleri anlamına geliyor. Ancak gerileme meydana geldiğinde, bu süreç çok daha sert olabiliyor ve kadınlar bilişsel yeteneklerinde %25-50 oranında daha hızlı bir bozulma yaşıyor.

En erken belirtiler de farklılık gösterebiliyor. Kadınların sosyal içe kapanma, kaygı, depresyon veya uyku sorunları gibi ruh sağlığı koşullarını andıran belirtiler yaşama olasılığı daha yüksektir. Bu sırada erkeklerin saldırganlık, dürtüsel davranış veya uygunsuz cinsel davranışlar sergileme olasılığı daha yüksek oluyor.

Sonuç olarak, altında yatan hastalığı aynı olan iki kişi, birbirinden çok farklı şekillerde belirtiler gösterebiliyor. Üstelik bu durumların hiçbiri, birçoğumuzun sahip olduğu klasik demans basmakalıp düşüncesine uymayabiliyor.

5. Efsane: Hormon Replasman Terapisi Bilişsel Gerilemeyi Yavaşlatabilir

Kadınlara erkeklerden daha sık demans teşhisi konuluyor. Bu durum araştırmacıları menopoz sırasında meydana gelen hormonal değişikliklerin rol oynayıp oynamadığını araştırmaya yöneltiyor.

Bu ilginin bir nedeni de östrojendir. Bu hormon, nöronların sağlığını destekleyerek ve Alzheimer hastalığıyla ilişkili proteinlerden biri olan amiloidin temizlenmesine potansiyel olarak yardımcı olarak beyni korumaya yardımcı oluyor gibi görünüyor. Ancak menopoz sırasında östrojen seviyeleri keskin bir şekilde düşüyor.

Bu durum bazı insanların, sıcak basması ve gece terlemesi gibi belirtileri hafifletmek için yaygın olarak kullanılan bir tedavi olan hormon replasman terapisinin demansa karşı korunmaya yardımcı olup olamayacağını merak etmesine yol açıyor.

Bu oldukça mantıklı bir fikir ancak Chadha'ya göre bunu destekleyecek bir kanıt bulunmuyor. Hormon replasman terapisi menopoz belirtilerini yönetmede oldukça etkili olabilse de, şu anda bilişsel gerilemeyi yavaşlattığına veya demansı önlediğine dair ikna edici bir kanıt mevcut değil.

6. Efsane: Beyin ve Kalp Sağlığı Tamamen Birbirinden Ayrıdır

Genellikle demansın sadece beyne özgü bir hastalık olduğunu düşünüyoruz. Gerçekte beyin sağlığına yönelik en büyük tehditlerden bazıları vücudun çok daha alt kısımlarında başlıyor.

Beyin dolaşım sistemi tarafından sağlanan sürekli bir oksijen ve besin kaynağına bağımlıdır. Kalp ve kan damarları düzgün çalışmıyorsa beyin de bundan zarar görebiliyor.

Bağlantı belki de en çok inme (felç) söz konusu olduğunda belirginleşiyor. Hasarlı veya daralmış kan damarları, pıhtıların oluşma ve beyne gitme riskini artırıyor. Bu pıhtılar kan akışını engelleyerek beyin dokusunu öldürebiliyor.

Ancak kardiyovasküler sorunlar da demansa katkıda bulunabiliyor. Azalan kan akışı, beynin hassas kan damarları ağına zarar vererek atık ürünlerin temizlenmesini zorlaştırabiliyor. Bazı araştırmacılar bunun, Alzheimer hastalığıyla ilişkili amiloid ve tau gibi proteinlerin birikimini kötüleştirebileceğine inanıyor.

Başka bir deyişle beyninizi korumak sadece bulmaca çözmek ve yeni beceriler öğrenmekten ibaret değildir. Kalbinize iyi bakmanız da bir o kadar önemlidir.

Chadha bu konuda şöyle bir tavsiye veriyor: "Kardiyovasküler risk faktörleri olan kişilere en güçlü tavsiyem, beyinlerini (bir MR ile) kontrol ettirmeleridir."