Fransız Dağ Köyündeki Gizemli ALS Salgını: Suçlu Zehirli Mantarlar mı?

Günümüzde Alzheimer, ALS ve Parkinson gibi nörodejeneratif hastalıkların oluşumunda genetik yatkınlık kadar çevresel faktörlerin de etkili olduğu biliniyor.^[1] Bu bilgi Fransız Alplerinde görülen gizemli ALS (Amyotrofik Lateral Skleroz) kümelenmesi hakkında bize büyük ipuçları sunuyor.

Alplerde Ters Giden Bir Şeyler Var!

2009 yılında Grenoble’daki bir hastanede nörolog olan Emmeline Lagrange, 42 yaşındaki bir köylü kadına ALS teşhisi koyduğunda bunun talihsiz bir rastlantı olduğunu düşündü. Avrupa’da her yıl 100.000 kişiden yalnızca 2–3’ünde görülen bu hastalık, küçük bir Fransız Alpleri köyünde ortaya çıkmıştı. Lagrange, bunun köydeki nadir vakalardan biri olduğunu düşündü. Ancak köyün pratisyen hekimi Valerie Foucault şaşırtıcı bir yanıt verdi: “Bu hastalığı çok iyi biliyorum çünkü bu köyde dördüncü vaka.”

Bu söz, yıllar sürecek bir araştırmanın başlangıcı oldu. Takip eden dönemde köyde toplam 16 ALS vakası tespit edildi. Bu sayı, köy nüfusuna oranlandığında normalden yaklaşık 10 kat fazlaydı. Böyle bir kümelenme, bilim insanlarının dikkatini çekti. Belirtmek gerekir ki bu tür kümelerde nedenselliği gösterebilmek adına olgu-kontrol verisinin ötesinde deneysel kanıtlar da gerekir.

Kümelenmeye geri döndüğümüzde başta akla gelen olasılık genetikti. Küçük nüfus nedeniyle akraba evliliklerinin yaygın olabileceği ve bunun ALS salgınına yol açmış olabileceği düşünüldü. Ancak Lagrange ve ekibi, köydeki 12 hastanın DNA’sını incelediklerinde ALS ile ilişkili bilinen mutasyonlara rastlamadı. Ayrıca bu kişilerin aile geçmişinde de (ebeveyn, büyükanne-büyükbaba gibi) ALS vakası bulunmuyordu. Bu tür hususlar "genetik neden"i tam olarak elemese de azaltabilir. Bunun üzerine araştırmacılar çevresel faktörleri incelemeye koyuldular. Toprak, su ve hava örnekleri kontrol edildi, eski maden kalıntılarından hatta kayak pistlerinde kullanılan yapay kar kimyasallarından örnekler alındı. Fakat bu incelemeler bilinen herhangi bir risk faktörüne işaret etmedi.

The Atlantic

Beslenme Alışkanlıklarındaki Gizli Tehlike

2017’de Lagrange ve ekibi, Fransız Alpleri’nde görülen ALS vakalarını özetleyen bir çalışmada şöyle yazdı:

Hastalar birbirlerinin komşusu ve birçok çevresel maruziyeti paylaşıyor, bunların bazıları toksik olabiliyor. Ama sekiz yıl boyunca gerçek bir cevap bulunamadı.

Fransız sağlık yetkilileri ise ortak bir risk faktörü bulamadıklarını ve kümenin “muhtemelen rastgele dağılım” ile ilgili olduğunu açıkladı. Yine de özetin içinde kritik bir ipucu vardı: Altı hastanın “yerel mantarları tükettiği” not edilmişti.^[6]

Beslenme alışkanlıklarının nörolojik hastalık salgınlarına sebep olabileceği düşüncesi aslında yeni değil. 2. Dünya Savaşı sonlarında Guam’da ABD’li araştırmacılar, Chamorro halkında benzer bir nörolojik hastalık salgını gözlemlemişti. Salgın o kadar yaygındı ki normalden 100 kat fazla insanda görülüyordu ve ALS, parkinsonizm ve demans belirtilerini bir arada gösteriyordu. Araştırmacılar, hastalığın nedenini uzun yıllar boyunca araştırdılar.

O dönemde, Chamorro halkının geleneksel beslenme alışkanlıkları arasında, zehirli Cycas micronesica (fadang) tohumlarından yapılan unun kullanımı yaygındı. Bu unun yeterince arındırılmadığında içinde BMAA (beta-metilamino-L-alanin) adı verilen nörotoksin barındırabildiği düşünülüyor. BMAA, sinir hücrelerine zarar verebiliyor. Fakat insanlarda ALS ve benzeri hastalıkların oluşumuna katkıda bulunabileceği düşünülse de bu ilişkinin kesin olmadığını belirtmekte fayda var.

Araştırmalar, bu toksinin biyomagnifikasyon yoluyla yerel meyve yarasaları (Mariana flying fox, fahini) aracılığıyla da insanlara geçtiğini ve bu hayvanların BMAA'yı yağ dokularında biriktirebildiğini göstermiştir. Dolayısıyla Chamoro halkının bu yarasaları tüketmesinin olası maruziyet yolu olduğu düşünülebilir.

Meyve yarasalarının tüketimi, hastalığın yayılmasında önemli bir rol oynamıştır. Meyve yarasalarının avlanmasının azalmasıyla birlikte hastalığın görülme sıklığının düştüğü gözlemleniyor. Fakat burada yaşam tarzı ve çevresel değişiklikleri de düşünmek gerekir. ^{[7], [8], [9]}

Mantardaki Zehir: Nöronların Sessiz Düşmanı

Lagrange ve ekibi direkt olarak mantarlardan şüphelenmemişti, ancak Oregon'daki çevre sinirbilimci Spencer, 2017'deki bir konferansta Lagrange'ın meslektaşlarından birinin Montchavin kümesi üzerine sunumunu gördükten Guam probleminde çikas tohumunun rolünü araştıran Spencer, bazı mantarların sinir sistemini güçlü bir şekilde etkileyebilen toksinler içerdiğini biliyordu. Bunun üzerine Spencer araştırma grubuna katıldı ve 2018'de Lagrange'a daha fazla anket dağıtmak ve mağdurların ve diğer yerel halkın diyetleri hakkında yüz yüze görüşmeler yapmak için Montchavin'e gitmeye karar verdi.

Yerel halkla görüşmeler yapan araştırmacılar, hastaların hepsinin, Fransa'da satışı yasak olmasına rağmen yalancı kuzugöbeği (İng: "false morel") mantarını düzenli olarak yediklerini buldu. Hatta köy halkının bu mantarların satışının yasak olduğunu bilmesine rağmen sözde "gençleştirici" özelliği ve tadından dolayı bu mantarları tükettiği, hatta ALS hastalarının birbirlerini tanıyıp bu mantarların nerede bulunacağı hakkında haberleştikleri öğrenildi.

knowablemagazine

Yalancı kuzugöbeği, içerdiği gyromitrin adlı toksik bileşiği, monometilhidrazin (MMH) gibi zehirli maddelere dönüştürerek karaciğer, merkezi sinir sistemi ve böbrekleri etkileyen akut zehirlenmelere hem de DNA hasarına yol açabilecek genotoksik etkilere sahiptir.

Önemli bir nokta da, ALS hastalarının çoğunun NAT2 geninin yavaş asetilasyon fenotipine sahip olmasıydı. Bu genetik özellik, toksinlerin vücutta daha uzun süre kalmasına ve potansiyel olarak sinir hücrelerine zarar verme riskinin artmasına katkıda bulunabilir. Bulgular, yanlış şekilde tanımlanmış bir mantarın tüketimi ile uzun vadeli motor nöron hastalığı arasında olası bir bağlantıya işaret edebilir ve bu durum, genetik yatkınlık ve çevresel toksinlerin bir araya gelerek nörodejeneratif hastalıklara yol açabileceğini destekler. ^[10]

Sonuç olarak Guam adasında da görüldüğü gibi beslenme alışkanlıklarının nörodejenatif hastalıklarda kritik roller oynayabileceğini göstermektedir. Ancak bu gizemli salgının kesin nedeni hâlâ tartışmalıdır. Dolayısıyla tamamen aydınlatılmış değildir.