Deli Bal Nedir? Yiyenleri Kolayca Zehirleyen Toksik Bal Nasıl Üretilir ve Tarihte Nasıl Kullanıldı?

Günümüzde dünya çapında tüketilen besin maddelerinden birisi de baldır. Balın insan tarafından tüketilmesinin on bin yıl öncesine kadar dayandığı düşünülmektedir; çünkü tam olarak tarih verilemese de İspanya Valencia'daki bir mağarada M.Ö. 6000 yılına tarihlendirilen bir duvar resminde bal üreten arılar ve o balı toplayan tarih öncesi bir insan resmedilmiştir. Dünya Gıda ve Tarım Örgütü'nün (FAO) 2019 yılı arıcılık verilerine göre Türkiye, bal üretiminde ikinci sırada bulunmaktadır.

Arıların polenlerini ve nektarlarını topladığı bitkilere göre balın çeşidi değişebilmektedir. Bu yazımızda da balın bir çeşidi olarak nitelendirilen ve toksik etkisi ile tarihte adından sıkça bahsedilen deli baldan (İng: "mad honey") bahsedeceğiz.

Deli Bal Nedir ve Nasıl Zehirlenmeye Yol Açar?

Deli bal, Ormangülleri (Rhododendronlar) familyasına ait bitkilerin polenlerinin veya nektarlarının arılar tarafından toplanmasıyla üretilen ve toksik etkisi olan bir bal çeşididir. Ormangülleri familyası Kuzey yarımkürede 850'den fazla tür ile temsil edilir. Ormangüllerinin Türkiye'deki temel yayılış alanları Karadeniz Bölgesi'ndedir ve bu bölgede özellikle sarı çiçekli ormangülleri (Rhododendron luteum) ve mor çiçekli ormangülleri (Rhododendron ponticum) görülür.

Cnn Türk

Rhododendron türü bitki polenleri grayanotoksin (andromedotoksin) içermektedir. Ancak bütün Rhododendronlar grayanotoksin üretmezler. Türkiye’de sık görülen toksik Rhododendronlar; Rhododendron luteum ve Rhododendron ponticum’dur. Bu toksik bitkilerden beslenen arıların ürettiği balın tüketilmesiyle de "deli bal"’ veya grayanotoksin zehirlenmesi görülmektedir. Bu tip zehirlenmeler halk arasında ''bal tutması'' olarak da bilinmektedir.

Grayanotoksin bir tür nörotoksindir ve sinir hücrelerinin membranlarındaki sodyum kanallarına bağlanırlar. Bağlanma sonucu kanalların ve membranların sodyum geçirgenliğini arttırarak toksik etki gösterirler. Zehirlenme belirtileri, bal yenildikten sonraki 30-120 dakika içinde ortaya çıkmaktadır. Grayanotoksin zehirlenmesi özellikle solunum, dolaşım, sindirim ve santral sinir sistemlerinde etkilerini göstermektedir. Yaygın olarak görülen belirtileri arasında solunum düzensizliği, solunum derinliğinde azalma, solunum depresyonu, hipotansiyon, bradikardi ve kalp ritim bozuklukları sayılabilmektedir.

Creaky joints

Deli Baldan, Tarihte Nasıl Bahsedildi?

Birçok tarihi kaynakta Ormangülleri bitkilerinden elde edilen bu baldan ve zehirlenme belirtilerinden bahsedilmiştir. Bunlardan en eski olanı Socrates'in de öğrencisi olan Ksenofon'un milattan önce 401 yılında On Binler'in Dönüşü'nde (Anabasis) yazdığı sözlerdir; Ksenofon On Binler'in Dönüşü'nde kendisinin başında bulunduğu ordunun Pers ordusunu yendikten sonra Yunanistan'a dönüş yolunda şimdiki Trabzon yakınlarında konakladıklarından, askerlerin bu baldan yediklerinden ve birkaç saat sonra yiyenlerin hepsinin kustuğundan, ishal olduklarından ve ayağa kalkamayacak kadar halsiz olduklarından bahseder.^[1]

Research TAMU

Dünyanın önde gelen bal uzmanları arasında sayılan Teksas A&M Üniversitesi Antropolji Bölümü'nden Prof. Vaughn Bryant, deli balın tarihte savaşlarda bile kullanıldığını belirterek şunları söylüyor:^[2]

Milattan önce 67 yılında Romalı komutan Gnaeus Pompeius Magnus (Pompey) ve Roma ordusu, Pontus kralı Mithridates'i (VI. Mithridatis) ve Pers ordusunu Karadeniz boyunca takip ediyordu. Durumu fark eden Persliler testiler dolusu bu yerel baldan topladılar ve onları Roma askerleri bulsun diye orada bıraktılar. Roma askerleri balları buldular ve yediler. Baldan zehirlenen askerler savaşamayacak duruma geldiler ve Pers ordusu geri dönüp 1000 kadar Roma askerini öldürdüler.

Sonuç

Ormangülleri familyasına ait her bitki grayanotoksin içermemektedir ve bu yüzden onlardan elde edilen her ürün zehirli değildir. Örneğin Himalaya dağları çevresinde "balu" adıyla bilinen Rhododendron anthopogon yapraklarından hazırlanan ilaçlar alternatif tıpta bağırsak ağrıları için kullanılmaktadır. Aynı şekilde Rize'de "beyaz komar" olarak adlandırılan Rhododendron türü bitkiden elde edilen Anzer balı da yaraların üstüne sarılarak merhem olarak kullanılmaktadır.

Ayrıca deli balın toksik etkilerini göstermesi için günde bir çay kaşığından (yaklaşık 3 gram) fazla tüketilmesi gerekmektedir. O yüzden tüketileceği zaman mutlaka ölçülü ve mümkünse doktor kontrolünde tüketilmelidir.