Yuval Noah Harari: Koronavirüs Salgını Sonrası Dünya Nasıl Olacak?

İnsanlık şimdi küresel bir krizle karşı karşıya. Belki de neslimizin en büyük krizi. İnsanların ve hükümetlerin önümüzdeki birkaç hafta içinde alacağı kararlar, muhtemelen gelecek yıllar için dünyayı şekillendirecek. Sadece sağlık sistemlerimizi değil ekonomimizi, politikamızı ve kültürümüzü de şekillendirecekler.

Hızlı ve kararlı davranmalıyız. Ayrıca eylemlerimizin uzun vadeli sonuçlarını da dikkate almalıyız. Alternatifler arasında seçim yaparken, kendimize sadece acil tehdidin nasıl üstesinden gelineceğini değil, aynı zamanda fırtına geçtikten sonra nasıl bir dünya yaşayacağımızı da sormalıyız. Evet, fırtına geçecek, insanlık hayatta kalacak, çoğumuz hala hayatta olacağız - ama farklı bir dünyada yaşayacağız.

Birçok kısa süreli acil durum önlemleri, adeta bir "yaşam fikstürü" haline gelecektir. Acil durumların doğası budur. Tarihsel süreçleri hızla ilerletirler. Normal zamanlarda yıllar süren müzakerelerde alınabilecek kararlar, birkaç saat içinde alınır. Olgunlaşmamış ve hatta tehlikeli teknolojiler devreye girer, çünkü hiçbir şey yapmamanın riskleri daha büyüktür. Bütün ülkeler, büyük ölçekli sosyal deneylerde deney faresi olarak hizmet vermektedir.

Herkes evden çalışıp sadece uzaktan iletişim kurduğunda ne olur? Tüm okullar ve üniversiteler çevrimiçi olduğunda ne olur? Normal zamanlarda hükümetler, işletmeler ve eğitim kurulları bu tür deneyleri yapmayı asla kabul etmezler. Ama bunlar normal zamanlar değil.

Bu kriz zamanında, iki önemli seçimle karşı karşıyayız. Birincisi totaliter gözetim ile vatandaşın güçlendirilmesi arasında, ikincisi ise milliyetçi/ulusalcı izolasyon ile küresel dayanışma arasındadır.

Dibine Kadar Gözlem

Salgını durdurmak için, tüm toplumların belirli yönergelere uyması gerekir. Bunu başarmanın iki ana yolu vardır. Bir yöntem, hükümetin insanları izlemesi ve kuralları ihlal edenleri cezalandırmasıdır.

Bugün, insanlık tarihinde ilk kez, teknoloji herkesi her zaman izlemeyi mümkün kılıyor. Elli yıl önce, KGB günde 24 saat 240 milyon Sovyet vatandaşını takip edemedi ve KGB toplanan tüm bilgileri etkili bir şekilde işlemeyi bekleyemedi. KGB, insan ajanlara ve analistlere güveniyordu ve her vatandaşı takip etmek için bir insan ajanı koyamadı. Ama şimdi hükümetler, canlı kanlı ajanlar yerine her yerde bulunan sensörlere ve güçlü algoritmalara güvenebilirler.

Financial Times

Koronavirüs salgınına karşı yaptıkları savaşta birçok hükümet, yeni gözetleme araçlarını çoktan konuşlandırdı. En dikkat çeken durum Çin. Çin yetkilileri, insanların akıllı telefonlarını yakından izleyerek, yüz milyonlarca yüz tanıma kamerasını kullanarak ve insanları vücut sıcaklıklarını ve tıbbi durumlarını kontrol etmeye ve bildirmeye zorlayarak sadece şüpheli koronavirüs taşıyıcılarını hızlı bir şekilde tanımlamakla kalmadı, aynı zamanda hareketlerini izleyerek ve herhangi birini tanımlayarak temasa geçtiler. Bir dizi mobil uygulama, vatandaşları enfekte hastalara yakınlıkları konusunda uyarıyor.

Bu tür bir teknoloji sadece Doğu Asya ile sınırlı değildir. İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu geçtiğimiz günlerde İsrail Güvenlik Ajansı'na normalde teröristlerle mücadele etmek üzere ayrılmış gözetim teknolojisini koronavirüs hastalarını izlemek için kullanma yetkisi verdi. İlgili parlamento alt komitesi tedbiri onaylamayı reddettiğinde, Netanyahu bunu bir “olağanüstü hal kararı” ile sıkıştırdı.

Tüm bunlar hakkında yeni bir şey olmadığını iddia edebilirsiniz. Son yıllarda hem hükümetler hem de şirketler insanları izlemek, izlemek ve manipüle etmek için her zamankinden daha gelişmiş teknolojiler kullanıyor. Yine de dikkatli olmazsak, salgın gözetleme tarihinde önemli bir dönüm noktası olabilir. Sadece şimdiye kadar onları reddeden ülkelerde kitlesel gözetim araçlarının konuşlandırılmasını normalleştirebileceği için değil, daha da ötesi, “cildin üstünden” “cilt altı” gözetime çarpıcı bir geçiş anlamına geliyor.

Şimdiye kadar, parmağınız akıllı telefonunuzun ekranına dokunduğunda ve bir bağlantıyı tıkladığında, hükümet tam olarak parmağınızın neyi tıkladığını bilmek istedi. Ancak koronavirüs ile ilginin odak noktası değişti. Şimdi hükümet parmağınızın sıcaklığını ve cildinin altındaki kan basıncını bilmek istiyor.

Acil Durum Pudingi

Gözetim altında durduğumuz yerde çalışırken karşılaştığımız sorunlardan biri, hiçbirimizin nasıl gözetim altında tutulduğumuzu ve gelecek yılların neler getirebileceğini tam olarak bilmememiz. Gözetim teknolojisi son derece hızlı gelişiyor ve 10 yıl önce bilim kurgu gibi görünen şey bugün eski haberler. Bir düşünce deneyi olarak, her vatandaşın vücut sıcaklığını izleyen ve günde 24 saat kalp atışını izleyen bir biyometrik bilezik takmasını talep eden varsayımsal bir hükümeti düşünün.

Elde edilen veriler devlet algoritmaları tarafından istiflenir ve analiz edilir. Algoritmalar, siz bilmeden önce bile hasta olduğunuzu bilecek ve aynı zamanda nerede olduğunuzu ve kiminle görüştüğünüzü de bileceklerdir. Enfeksiyon zincirleri büyük ölçüde kısaltılabilir ve hatta tamamen kesilebilir. Böyle bir sistem, günler içinde salgının yolundaki tartışmayı durdurabilir. Harika görünüyor, değil mi?

Dezavantajı, elbette, bunun korkunç yeni bir gözetim sistemine meşruiyet vermesidir. Örneğin, CNN bağlantısı yerine bir Fox News bağlantısını tıkladığımı biliyorsanız, bu size politik görüşlerim ve hatta kişiliğim hakkında bir şeyler öğretebilir. Ama video klibi izlerken vücut sıcaklığım, kan basıncım ve kalp atışlarımın başına gelenleri izleyebiliyorsanız, beni neyin güldürdüğünü, neyin ağlattığını ve beni gerçekten çok sinirlendiren şeyi öğrenebilirsiniz.

Öfke, neşe, can sıkıntısı ve sevginin tıpkı ateş ve öksürük gibi biyolojik fenomenler olduğunu hatırlamak çok önemlidir. Öksürüğü tanımlayan aynı teknoloji, gülmeleri de tanımlayabilir. Şirketler, hükümetler ve bir politikacı toplu olarak biyometrik verilerimizi toplamaya başlarsa, bizi kendimizden bildiğimizden çok daha iyi tanıyabilirler ve o zaman sadece duygularımızı tahmin etmekle kalmaz, aynı zamanda duygularımızı manipüle edebilir ve bize istedikleri her şeyi satabilirler. Biyometrik izleme, Cambridge Analytica’nın veri hackleme taktiklerini Taş Devri'nden bir şeye benzetecektir. 2030'da, her vatandaşın günde 24 saat biyometrik bir bilezik takması gerektiğinde Kuzey Kore'yi düşünün. Büyük Lider tarafından yapılan bir konuşmayı dinlerseniz ve bilezik öfke dolu belirtileri alırsa, bu dünyayla işiniz bitmiştir.

Financial Times

Elbette, acil bir durum sırasında alınan geçici bir önlem olarak biyometrik gözetim için dava açabilirsiniz. Acil durum sona erdiğinde gider. Ancak geçici önlemler, özellikle ufukta her zaman yeni bir acil durum olduğu için, acil durumları geride bırakma gibi kötü bir alışkanlığa sahiptir. Örneğin benim ülkem İsrail, 1948 Bağımsızlık Savaşı sırasında olağanüstü hal ilan etti ve bu da basın sansüründen ve toprak müsaderesinden puding yapmak için özel düzenlemelere kadar bir dizi geçici önlemi haklı çıkardı (şaka yapmıyorum). Kurtuluş Savaşı uzun zaman önce kazanıldı, ancak İsrail hiçbir zaman acil durum ilan etmedi ve 1948'deki “geçici” önlemlerin çoğunu ortadan kaldıramadı (acil puding kararnamesi 2011'de acımasızca kaldırıldı).

Koronavirüs enfeksiyonları sıfıra düştüğünde bile, bazı verilere aç hükümetler biyometrik gözetim sistemlerini yerinde tutmaları gerektiğini, çünkü ikinci bir koronavirüs dalgasından korktukları veya Orta Afrika'da gelişen yeni bir Ebola belirtisi bulunduğunu iddia edebilirler veya Çünkü ... kaptın bu işi. Gizliliğimiz üzerinde son yıllarda büyük bir savaş sürüyor. Koronavirüs krizi savaşın devrilme noktası olabilir. Çünkü insanlara gizlilik ve sağlık arasında bir seçim yapıldığında, genellikle sağlığı seçerler.

Sabun Polisi

İnsanlardan gizlilik ve sağlık arasında seçim yapmalarını istemek aslında sorunun temelidir. Çünkü bu yanlış bir seçim. Hem mahremiyetin hem de sağlığın tadını çıkarabiliriz. Totaliter gözetleme rejimleri başlatarak değil, vatandaşları güçlendirerek sağlığımızı korumayı ve koronavirüs salgınını durdurmayı seçebiliriz.

Son haftalarda, koronavirüs salgını için en başarılı çabalardan bazıları Güney Kore, Tayvan ve Singapur tarafından düzenlendi. Bu ülkeler izleme uygulamalarından biraz yararlanmış olsalar da, kapsamlı testlere, dürüst raporlamaya ve iyi bilgilendirilmiş bir halkın istekli işbirliğine daha fazla güvendiler.

Merkezi izleme ve sert cezalar, insanları faydalı yönergelere uygun hale getirmenin tek yolu değildir. İnsanlara bilimsel gerçekler söylendiğinde ve insanlar bu gerçekleri anlatmak için kamu otoritelerine güvendiklerinde, vatandaşlar Büyük Biraderi omuzlarını izlemeden bile doğru şeyi yapabilir. Kendini motive eden ve iyi bilgilendirilmiş bir popülasyon genellikle zabıtlanmış, cahil bir popülasyondan çok daha güçlü ve etkilidir.

Örneğin, ellerinizi sabunla yıkamayı düşünün. Bu, insan hijyenindeki en büyük gelişmelerden biri olmuştur. Bu basit eylem her yıl milyonlarca can kurtarıyor. Bunu kabul etmekle birlikte, bilim insanları daha yeni, 19. yüzyılda ellerin sabunla yıkanmasının önemini keşfetmişlerdir. Daha önce, doktorlar ve hemşireler bile ellerini yıkamadan bir ameliyattan diğerine geçiyorlardı.

Bugün her gün milyarlarca insan sabun polisinden korktukları için değil, gerçekleri anladıkları için ellerini yıkıyor. Ellerimi sabunla yıkarım çünkü virüs ve bakterileri duydum, bu küçük organizmaların hastalıklara neden olduğunu anlıyorum ve sabunun bunları ortadan kaldırabileceğini biliyorum.

Financial Times

Ancak bu düzeyde bir uyum ve işbirliği elde etmek için güvene ihtiyacınız var. İnsanların bilime güvenmesi, kamu yetkililerine güvenmesi ve medyaya güvenmesi gerekir. Son birkaç yıldır sorumsuz politikacılar bilime, kamu otoritelerine ve medyaya olan güveni kasıtlı olarak baltaladılar. Şimdi aynı sorumsuz politikacılar, doğru şeyi yapmak için halka güvenemeyeceğinizi savunarak, otoriteryanizme giden yüksek yolu almaya teşebbüs edebilirler.

Normalde, yıllarca aşınmış olan güven bir gecede yeniden oluşturulamaz. Ama bunlar normal zamanlar değil. Kriz anında, zihinler de hızla değişebilir. Kardeşlerinizle yıllarca acı tartışmalar yaşayabilirsiniz, ancak bazı acil durumlar ortaya çıktığında aniden gizli bir güven ve dostluk rezervi keşfedersiniz ve birbirinize yardım etmek için acele edersiniz. Bir gözetleme rejimi inşa etmek yerine, insanların bilime, kamu otoritelerine ve medyaya olan güvenini yeniden oluşturmak için çok geç değildir.

Kesinlikle yeni teknolojileri de kullanmalıyız, ancak bu teknolojiler vatandaşları güçlendirmelidir. Ben vücut sıcaklığımı ve tansiyonumu izlemekten yanayım ama bu veriler güçlü bir hükümet oluşturmak için kullanılmamalıdır. Aksine, bu veriler daha bilinçli kişisel seçimler yapmamı ve hükümeti kararlarından sorumlu tutmamı sağlamalı.

Kendi tıbbi durumumu günde 24 saat izleyebilseydim, sadece başkaları için sağlık tehlikesi haline gelip gelmediğimi değil, aynı zamanda sağlığımın hangi alışkanlıklara katkıda bulunup bulunmadığını da öğrenirdim. Eğer koronavirüsün yayılmasıyla ilgili güvenilir istatistiklere erişip analiz edebilseydim, hükümetin bana doğruyu söyleyip söylemediğini ve salgınla mücadele için doğru politikaları benimsediğini yargılayabilirdim. İnsanlar gözetim hakkında her konuştuğunda, aynı gözetim teknolojisinin sadece hükümetler tarafından bireyleri izlemek için değil, hükümetleri izlemek için de bireyler tarafından kullanılabileceğini unutmayın.

Koronavirüs salgını bu nedenle önemli bir vatandaşlık sınavıdır. Önümüzdeki günlerde, her birimiz asılsız komplo teorileri ve kendi kendini koruyan politikacılar konusunda bilimsel verilere ve sağlık uzmanlarına güvenmeyi seçmeliyiz. Doğru seçimi yapamazsak, sağlığımızı korumanın tek yolunun bu olduğunu düşünerek kendimizi en değerli özgürlüklerimizi imzayla devrederken bulabiliriz.

Küresel Bir Plana İhtiyacımız Var!

Karşılaştığımız ikinci önemli seçim milliyetçi tecrit ile küresel dayanışma arasındadır. Hem salgının kendisi hem de ortaya çıkan ekonomik kriz küresel sorunlardır. Sadece küresel işbirliği ile etkili bir şekilde çözülebilirler.

Her şeyden önce, virüsü yenmek için küresel olarak bilgi paylaşmamız gerekiyor. İnsanların virüslere karşı en büyük avantajı budur. Çin'deki bir koronavirüs ve ABD'deki bir koronavirüs, insanlara nasıl bulaşacağı konusunda ipuçlarını değiştiremez. Ancak Çin, ABD'ye koronavirüs ve bununla nasıl başa çıkılacağı hakkında birçok değerli ders verebilir. İtalyan bir doktorun sabahın erken saatlerinde Milano'da keşfettiği şey, akşam saatlerinde Tahran'da hayat kurtarabilir. İngiltere hükümeti birkaç politika arasında tereddüt ettiğinde, bir ay önce benzer bir ikilemle karşı karşıya olan Korelilerden tavsiye alabilir. Ancak bunun gerçekleşmesi için küresel işbirliği ve güven ruhuna ihtiyacımız var.

Ülkeler açık ve alçakgönüllü bir şekilde bilgi paylaşmaya istekli olmalı ve aldıkları verilere ve içgörülere güvenebilmelidir. Ayrıca, özellikle kitleri ve solunum makinelerini test eden tıbbi ekipman üretmek ve dağıtmak için küresel bir çabaya ihtiyacımız var. Yerel olarak yapmaya çalışan ve elde edebileceği her türlü ekipmanı istiflemek isteyen her ülke yerine, koordineli bir küresel çaba üretimi büyük ölçüde hızlandırabilir ve hayat kurtarıcı ekipmanın daha adil bir şekilde dağıtılmasını sağlayabilir. Tıpkı ülkelerin savaş sırasında kilit endüstrileri kamulaştırması gibi, koronavirüse karşı yapılan insan savaşı, önemli üretim hatlarını “insanlaştırmamızı” gerektirebilir. Birkaç koronavirüs vakası olan zengin bir ülke, daha sonra yardıma ihtiyaç duyması durumunda ve gerektiğinde diğer ülkelerin yardımına geleceğine güvenerek, birçok vakası olan daha fakir bir ülkeye değerli ekipman göndermeye istekli olmalıdır.

Tıbbi personeli havuzlamak için benzer bir küresel çaba düşünebiliriz. Şu anda daha az etkilenen ülkeler, gerek zamanın yardım etmek için, gerekse değerli deneyimler kazanmak için dünyanın en kötü bölgelerine sağlık personeli gönderebilirler. Daha sonra salgın kaymalarına odaklanılırsa, yardım ters yönde akmaya başlayabilir.

Ekonomik cephede de küresel işbirliği hayati önemdedir. Ekonominin ve tedarik zincirlerinin küresel doğası göz önüne alındığında, her hükümet diğerlerini tamamen göz ardı ederek kendi işini yaparsa, sonuç kaos ve derinleşen bir kriz olacaktır. Küresel bir eylem planına ihtiyacımız var ve buna hızlı bir şekilde ihtiyacımız var.

Diğer bir gereklilik de seyahat konusunda küresel bir anlaşmaya varılması. Uluslararası seyahatlerin aylarca askıya alınması muazzam zorluklara neden olacak ve koronavirüs ile savaşı engelleyecektir. Ülkeler, en azından gezginlerin bir sınırı aşmaya devam edebilmeleri için işbirliği yapmalıdır: bilim adamları, doktorlar, gazeteciler, politikacılar, iş adamları. Bu, gezginlerin kendi ülkeleri tarafından önceden görüntülenmesi konusunda küresel bir anlaşmaya varılarak yapılabilir. Bir uçakta sadece dikkatle taranan yolculara izin verildiğini biliyorsanız, onları ülkenize kabul etmeye daha istekli olursunuz.

Financial Times

Ne yazık ki, şu anda ülkeler bunlardan neredeyse hiç yapmıyor. Kolektif bir felç uluslararası toplumu yakaladı. Odada hiçbir yetişkin görünmüyor. Daha önce, haftalar önce küresel liderlerin acil bir toplantıda ortak bir eylem planı hazırlaması bekleniyordu. G7 liderleri anca bu hafta bir video konferans düzenlemeyi başardılar ve bu böyle bir planla sonuçlanmadı.

2008 mali krizi ve 2014 Ebola salgını gibi önceki küresel krizlerde ABD küresel lider rolünü üstlendi. Ancak mevcut ABD yönetimi liderlik işini bıraktı. Amerika'nın büyüklüğünü insanlığın geleceğinden çok daha fazla önemsediğini çok açık bir şekilde ortaya koydu.

Bu yönetim, en yakın müttefiklerini bile terk etti. AB'den tüm seyahatleri yasakladığında, AB'ye böylesi sert bir önlem konusunda AB'ye danışmamakla kalmayıp, önceden bildirimde bulunmak gibi bir şey yapmadı. İddiaya göre, yeni bir Covid19 aşısını tekeline geçirmek için bir Alman ilaç şirketine 1 milyar dolar teklif ederek Almanya'yı skandalize etti. Mevcut yönetim nihayetinde, yapıyı değiştirse ve küresel bir eylem planı bulsa bile; böylesi hiçbir sorumluluk üstlenmeyen, asla hata kabul etmeyen ve tüm suçu diğerlerine atarken rutin olarak kendisi için tüm krediyi kendine alan bir lideri çok az kişi takip eder. 

ABD'nin bıraktığı boşluk diğer ülkeler tarafından doldurulmuyorsa, sadece mevcut salgını durdurmayı daha zor kılmakla kalmayacak, aynı zamanda bunun mirası da gelecek yıllarda uluslararası ilişkileri zehirlemeye devam edecektir. Yine de her kriz bir fırsattır. Mevcut salgının, insanlığın küresel bağışıklığın yarattığı akut tehlikeyi fark etmesine yardımcı olacağını ummalıyız.

İnsanlığın bir seçim yapması gerekiyor. İtiraz yolunda mı gideceğiz yoksa küresel dayanışma yolunu mu benimseyeceğiz? Dokunulmazlığı seçersek, bu sadece krizi uzatmakla kalmayacak, aynı zamanda gelecekte daha da kötü felaketlere yol açacaktır. Küresel dayanışmayı seçersek, bu sadece koronavirüse karşı değil, 21. yüzyılda insanlığa saldırabilecek tüm gelecek salgınlara ve krizlere karşı bir zafer olacaktır.