Uçuş Korkusunu Anlamak: Nasıl Başlar, Neden Sürer, Nasıl Aşılır?

Uçuş korkusu, uçak seyahati düşüncesiyle ortaya çıkan ve birden fazla korku türünün farklı sonuçlarını içeren bir korku türüdür. Şu cümleyi muhtemelen daha önce birçok kez duydunuz: “Ticari havacılık, istatistiksel olarak en güvenli ulaşım seçeneklerinden biridir!” Bilginin kendisi son derece doğru.^{[11], [12]} Ama doğru olması kalkış öncesi koltuğuna sıkışıp kalan, her türbülansta avuç içleri terleyen veya bunları yaşamamak için uçağa binemeyen insanlar için pek anlam ifade etmiyor.

Uçuş korkusunun klinik görünümü çoğu zaman basit bir fobiden daha karmaşıktır. Bu karmaşık yapı, uçuşla ilişkili stresörlere verilen fizyolojik yanıtların değişkenliğinde ve konuya ilişkin çalışmalarda bildirilen farklı sonuçları da beraberinde getiriyor. Sanılanın ve sektördeki yaygın söylemlerin aksine, uçuş korkusu bir bilgi sorunu değil. Hava yolunun ne kadar güvenli olduğunu ve hatta kaza istatistiklerini ezbere bilen insanlar bile uçuş zamanı geldiğinde korku tepkilerini engelleyemiyor. Yine de bu kompleks yapı gözünüzü korkutmasın çünkü yüksek başarı oranına sahip farklı çözüm seçenekleri mevcut.

Uçuş Korkusu Ne Kadar Yaygın?

Uçuş korkusunun ne kadar yaygın olduğuna dair araştırma sonuçları %2,5 ile %40 gibi epey geniş aralıklarda sonuçlar veriyor. Bu kadar geniş bir aralık bir ölçüm hatası değil, ölçüm kriteri farklılığının yansıması. Klinik tanı kriterlerine göre yapılan çalışmalarda oran %2,5-8 civarında çıkarken, öz bildirim anketlerinde bu rakam %20-40'a kadar tırmanıyor.^[1] Bu sonuçlarda demografik çeşitlilik analizlerinin sınırlı olduğunu hava yolu trafiği değişkenliği, sosyoekonomik durum, etnik köken gibi farklılıkların sonuçları nasıl etkilediğine yönelik daha fazla çalışmaya ihtiyaç olduğunu not düşmekte fayda var.

Ancak bu tablo bir şeye işaret ediyor: Uçakta korku nedeniyle rahatsızlık yaşayan insan sayısı, klinik fobi tanısı alanların çok ötesinde. Bununla beraber uçuş korkusu çoğunlukla tek başına değil. Uçuş korkusu yaşayan bireylerin yaklaşık üçte ikisi yaşamları boyunca başka bir anksiyete bozukluğu yaşıyor.^{[1], [2]} Bu bulgu bize uçuş korkusunu izole bir fobi olarak değil, daha geniş bir tablosunun parçası olarak değerlendirmek gerektiğini söylüyor.

Uçuş Korkusunu Başlatan ve Devam Ettiren Süreçler

Uçuş korkusu büyük çoğunlukla öğrenilmiş bir tepkidir; doğuştan gelmez, bir yerden kazanılır. Bu edinime sebep olabilecek farklı nedenler var. Uçuş sırasında yaşanabilecek bir aksaklık, herhangi bir acil durum, şiddetli bir türbülans vb. durumları deneyimlemek korkunun başlangıcı olmak için yeterli olabilir. Doğrudan deneyim olmasa bile dolaylı maruziyet veya bilgi edinme yoluyla uçuş korkusu oluşabilir. Yanınızdaki yolcuların korku tepkilerini izlemeniz, medyada yoğun biçimde işlenen kaza haberlerini takip etmeniz, çocukken ebeveynlerinizin uçakla ilgili kaygılarına tanık olmanız, bir arkadaşınızın anlattığı kötü bir uçuş hikâyesi ya da okuduğunuz bir haber bile yeterli olabilir.

Evrimsel Kökeni

İnsan neslinin çok çok küçük bir bölümü uçak kavramını biliyor. Malum büyük büyük atalarımız bir Boeing veya Airbus jet içerisinde bulunmadı. Bu haldeyken bir evrimsel kökenden bahsetmek çok güç ancak bazı çalışmalar bu korkunun nasıl kazanıldığını anlamamıza yardımcı olabilir.

1971 yılında psikolog Martin Seligman, Fobiler ve Hazır Oluşluk (İng: "Phobias and Preparedness") başlığıyla yayımladığı makalesinde bugün hâlâ tartışılan bir fikir ortaya attı. İnsanlar her şeyden eşit kolaylıkla korkmaz.^[3]

Evrim boyunca hayatta kalmayı tehdit eden şeylerden; mesela yılanlardan, örümceklerden, yükseklikten, karanlıktan, hızlıca korku öğrenen bireyler, bu öğreniyi gerçekleştiremeyen bireylere kıyasla çok daha uzun yaşadı ve dolayısıyla bu özelliği daha fazla nesle aktardı. Seligman buna hazır oluşluk (İng: “preparedness”) adını verdi. Bu kurama göre bazı uyaran-korku eşleşmeleri diğerlerine göre çok daha hızlı, çok daha az tekrarla ve çok daha dirençli biçimde öğreniliyor.

Bu iddiayı destekleyen deneyler kuramın ortaya atılmasını takip eden yıllarda Psikofizyolog Arne Öhman ve meslektaşları tarafından yürütüldü. Bu klasik koşullanma deneylerinde katılımcılara yılan ve örümcek fotoğrafları ile çiçek ve mantar fotoğrafları, bir elektrik şokuyla eşleştirildi. Şok kaldırıldıktan sonra ne oldu? Çiçek ve mantara verilen fizyolojik korku tepkileri kısa sürede söndü, yılan ve örümceğe verilen tepkiler ise sönmedi.^[3] Bu, evrimsel süreçte aktarılmış tehdit uyarılarına verilen koşullu tepkilerin söndürülmeye daha dirençli olabileceğini düşündürebilir.

Uçuş korkusuna geri dönecek olursak uçağın evrimsel süreçte hiç aşina olunamayan bir nesne olduğunu söylemiştik. Öyleyse neden bu kadar çok insan uçaktan korkuyor? Çünkü bu korku, aslında tek bir korkudan değil, evrimsel olarak "eski" olan birkaç korkunun bir araya gelmesinden meydana geliyor:

• Yükseklik korkusu
• Kontrol kaybı korkusu
• Kapalı alanlarda sıkışıp kalma korkusu
• Ani sesler ve beklenmedik hareketler

Bunların her biri, beynin evrimsel hafızasında zaten işaretlenmiş tehlikeler. Uçak bu bileşenlerin hepsini bir arada sunuyor.^[4]

Önemli bir not olarak şunu da eklemek gerek: Uçuş korkusunda sorunu direkt olarak bilgi eksikliğiyle bağdaştırmak hatalı bir yaklaşım. Wilhelm ve Roth'un çalışması buna iyi bir örnek teşkil ediyor. Çalışmanın sonuçları, uçuş fobisi olan bireylerin kaza olasılığını veya kaza başına düşen ölü sayısını, fobisi olmayanlara kıyasla anlamlı biçimde farklı tahmin etmediğini gösteriyor.^[5] Yani başka bir deyişle uçuş korkusu olan kişi, ucağın güvenli olduğunu biliyor.

Korku Neden Bir Türlü Geçmiyor?

Uçuş korkusu yaşayan birçok kişinin kafasında oluşan düşüncelerden biri, korkmaması gerektiğini bildiği ancak elinden bir şey gelmediğidir. Bu düşünce yanlış veya bir zayıflığın işareti değil. Uçuş korkusunu sürdüren, şu psikolojik mekanizmalardır:^[2]

• Dikkat önyargısı: Korku duygusu etkisindeki beyin, tehdit olabilecek her sinyali; türbülans sesini, pilot anonsunu, korkan yolcuların veya kabin memurlarının yüz ifadesini seçici olarak filtreliyor ve ön plana çekiyor. Normal olaylar bile tehlikeli işaretler gibi yorumlanabiliyor.
• Felaket imgelemi: Korku, zihinde felaket senaryoları veya kaza sahneleri canlandırmaya sebep olabilir. Bu tarz zihinsel canlandırmalar gerçek bir deneyimin bıraktığına benzer fizyolojik izler bırakıyor. Beyin, hayal ile gerçeği pek ayırt etmiyor.
• Güvenlik arama davranışları: Uçuş öncesi alkol veya ilaç kullanımı yaygın başvurulan davranışlardan biridir. O uçuş için işe yarasa bile aslında bu davranış ile beyninize şunu söylemiş oluyorsunuz: "Bu durum gerçekten tehlikeliydi ve ben bu önlemi alarak kurtuldum." Beynin içine düştüğü bu yanılgı veya yanlış yorumlama, bir sonraki uçuşta korkunun kaldığı yerden ya da daha da güçlü bir şekilde karşınıza çıkmasına sebep oluyor.

Uçuş Korkusu Tedavisi

Uçuş korkusunun üstesinden gelmek mümkün ve bu konuda yüksek başarı düzeyine sahip çeşitli yöntemler var.^{[4], [6], [7]}

Literatürde uçuş korkusunun tedavisinde ortak olarak en etkili kabul edilen yöntemlerin başında, maruz bırakma teknikleriyle entegre edilmiş Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) gelmektedir. Bu tedavi yaklaşımında, kişilerin zihnindeki felaketleştirici düşüncelerin, bilişsel yeniden yapılandırma ile değiştirilmesi hedefleniyor. Beraberinde nefes egzersizleri ve gevşeme eğitimleri gibi kişilerin ihtiyaç duyabileceği anksiyete yönetimi becerileri de sürece dahil ediliyor. Ancak terapilerin başarısındaki en kritik bileşen, hastanın korkulan durumla bizzat yüzleştiği gerçek hayatta maruz bırakma uygulamalarıdır.

Direkt olarak uçuşa gitmek veya park halindeki bir uçakta zaman geçirmek gibi uygulamaları içeren bu çok bileşenli BDT programları, kişilerin korku tepkisinin nasıl çalıştığını anlamalarını sağlıyor, bu tepkiyle başa çıkma becerisi kazandırıyor ve bu sayede uçuş korkusunu azaltarak kaçınma davranışlarını ortadan kaldırmada uzun vadeli ve başarılı sonuçlar veriyor. Üstelik tek seans bile yeterli olabilir.

Lars-Göran Öst ve arkadaşlarının 1997 yılındaki çalışması, tedavinin süresinden ziyade içeriğinin ve yoğunluğunun önemli olduğunu gösteriyor.^[8] Bu çalışmada hastalar iki gruba ayrılmış, bir gruba haftalara yayılmış 5 seanslık (6 saat), diğer gruba ise tek günde yapılan 1 seanslık yoğun (3 saat) tedavi uygulanmış ve tedavi sonrası tek seanslık grubun %93'ü, 5 seanslık grubun ise %79'u uçağa tek başına binebilmiştir. Bu bulgu, kısa ve yoğunlaştırılmış tedavilerin en az uzun programlar kadar (hatta bazen daha fazla) etkili olabildiğine işaret ediyor.

Gerçek hayatta maruz bırakma yöntemine ek olarak sanal gerçeklik ile maruz bırakma terapisi de özellikle teknoloji geliştikçe ön plana çıkan tedavi seçenekleri arasında yer alıyor. Son dönemdeki çalışmalar; görsel, işitsel veya hareket simülasyonlarıyla desteklenmiş sanal uçuş ortamlarında yapılan tedavilerin, korkuyu azaltmada en az gerçek hayattaki maruz bırakma kadar etkili olduğunu söylüyor. Ayrıca sanal gerçeklik ile maruz bırakma terapilerinin daha az maliyet, erişilebilirlik kolaylığı, terapiste türbülans, iniş veya kalkış koşullarında istenildiği kadar tekrarlama imkânı sağlaması gibi avantajları var.

Sonuç

Uçuş korkusu, çoğu zaman uçağın gerçekten ne kadar güvenli olduğunu bilmemekten kaynaklanan basit bir endişe değildir; beynin yükseklik, kontrol kaybı, kapalı alanda kalma ve beklenmedik hareketler gibi daha eski tehdit sinyallerini aynı anda işlemesiyle ortaya çıkan karmaşık bir korku tepkisidir. Bu nedenle “Korkacak bir şey yok!” demek çoğu zaman işe yaramaz çünkü sorun bilgi eksikliği değil, beynin tehlike algısını nasıl öğrendiği ve sürdürdüğüdür. Ancak iyi haber şu ki uçuş korkusu değiştirilebilir bir tepkidir. Bilişsel Davranışçı Terapi, maruz bırakma teknikleri ve sanal gerçeklik uygulamaları gibi yöntemler sayesinde kişi hem korkusunun nasıl çalıştığını anlayabilir hem de kaçınma döngüsünü kırarak yeniden uçabilir hale gelebilir. Uçuş korkusunu yenmenin ilk adımı, bu korkuyu küçümsemek değil onu doğru anlamak ve bilimsel olarak etkili yöntemlerle üzerine gitmektir.

Son bir not olarak eğer bu yazıyı okuduktan sonra "Ama benim durumum farklı!" diye düşündüyseniz büyük ihtimalle haklısınız. Uçuş korkusu homojen bir tablo değil ve farklı şekillerde ortaya çıkabilir. Bu nedenle eğer korku nedeniyle uçuşları iptal etmek, önemli yolculukları ertelemek gibi kaçınma davranışlarınız ortaya çıkıyorsa bir psikiyatri uzmanı veya bu alanda uzmanlaşmış bir psikologdan yardım almanız en doğrusu. Yukarıda bahsedilen tedavilerin hepsinin kanıta dayalı ve erişilebilir seçenekler olduğunu unutmayın.