Türk Dil Kurumu ve "Primat" Sözcüğünün Hatalı Tanımı Hakkında

Türk Dil Kurumu tarafından hazırlanan Güncel Türkçe Sözlük'te primat sözcüğü şu şekilde tanımlanmaktadır: "Maymun."

TDK

Kısa, basit, net... ve bir o kadar da hatalı! Primat ile maymun eş anlamlı değildir! Primatlar, maymunları kapsayan bir taksonomik gruptur. Basitçe ifade etmek gerekirse: Her maymun bir primattır; ancak her primat bir maymun olmak zorunda değildir. Örneğin, Oxford Sözlüğü tarafından aynı sözcük şu şekilde tanımlanmaktadır:

Lemurları, çalıbebeklerini, tersiyerleri, marmosetleri, maymunları, kuyruksuz maymunları ve insanları kapsayan takımdan olan bir memeli. Elleri, ayaklara benzeyen elleri, öne bakan yüzleri ve insanlar hariç genelde ağaçlarda yaşamalarıyla ayırt edilirler.

Hoş, bu tanım da hatalı; çünkü kuyruksuz maymunlar ile insanlar ayrı canlı grupları değiller; insanlar (Hominidae) da bir kuyruksuz maymun ailesi. Bunun detaylarını aşağıdaki videomuzda anlatmıştık:

Biz modern insanlar (Homo sapiens) de bir kuyruksuz maymun türüyüz. Bunların detaylarını ise aşağıdaki videomuzda anlatmıştık:

Ama yine de Oxford Sözlüğü'nün tanımı çok daha isabetli! Dictionary.com, primat sözcüğünü şöyle tanımlamakta:

Anthropoidea (insanlar, büyük kuyruksuz maymunlar, gibonlar, Eski Dünya Maymunları ve Yeni Dünya Maymunları), Prosimii (lemurlar, lorisler ve benzerleri) ve Tarsioidea (tarsiyeler) olmak üzere üç alt takımı barındıran Primates takımı altında olan herhangi bir hepçil tür. Bunlar, özellikle ellerin kullanımı, geniş hareket becerileri ve yüksek sosyal etkileşimler ile kültürel uyumlanabilirliği içeren karmaşık ve esnek davranışlarla ayırt edilirler.

Her ne kadar insanlar da bir büyük kuyruksuz maymun ailesi olsa da ve Tarsioidea artık ayrı bir alt takım olarak görülmese de, bu tanım gerçeğe daha da yakın!

%100 isabetli ve doğru tanımı, en güncel içerikleri ve birçok sözlükten çok daha güvenilir olan Wikipedia'da bulabilmekteyiz:

Primates taksonomik takımına ait, plasentalı memelilerin genel adıdır. (...) İki ayrı alt takımı barındırır. İlki strepsirhiniler (Yunancada "ıslak-burunlu" demektir), yani lemurlar, galagolar, lorisidler. İkincisi ise haplorhiniler (Yunancada "basit-burunlu" veya "kuru-burunlu"), yani tarsiyerler, maymunlar ve kuyruksuz maymunlar; ki bunlardan sonuncusu insanları da kapsar.

TDK'ye Gönderdiğimiz E-posta

Evrim Ağacı olarak 7 Ağustos 2011 tarihinde Türk Dil Kurumu'na şu e-postayı gönderdik:

Sayın ilgili,

TDK'nin çevirimiçi sözlüğünde "primat" kelimesinin "maymun" olarak çevrildiğini gördük. Bu, bilimsel olarak çok ciddi bir hatadır. Primat, "maymun" demek değildir, çünkü biyolojik bir terim olarak maymun ayrı bir canlı grubunu işaret eder. Her maymun bir primattır ama her primat bir maymun olmak zorunda değildir. 

Primat'ın tam kelime karşılığı "İri Beyinli Yüksek Memeliler" demektir. Ancak her ne isim verirseniz verin, "maymun" olarak tanımlamak doğru olmayacaktır.

Konuyla ilgili buradaki yazımızı okuyabilirsiniz.

En içten saygılarımızla.

TDK'den Gelen E-posta

Türk Dil Kurumu Başkanı Prof. Dr. Şükrü Haluk Akalın tarafından şu cevabı aldık:

25 Kasım 2021, yani aradan geçen 10 sene itibariyle, TDK Güncel Sözlük çerçevesinde "primat" sözcüğü halen hatalı bir şekilde "maymun" olarak tanımlanmaktadır.

Katkıya Hazırız!

Bu konuya ek olarak, 4 Kasım 2011 tarihinde ODTÜ Biyoloji ve Genetik Topluluğu (ve o zaman itibariyle, dolayısıyla Evrim Ağacı) olarak, Türk Dil Kurumu arasında bu tarz temel bilimsel kavramların isabetli ve gerçekçi bir şekilde tanımlanabilmesine yönelik tamamen gönüllü, hiçbir maddi çıkar amacı gütmeyen öğrenciler olarak, ODTÜ-TDK işbirliğine yönelik destek sunma talebimizle ilgili de bir e-posta gönderdik.

25 Kasım 2021 itibariyle, henüz Türk Dil Kurumu'ndan bu konuyla ilgili herhangi bir haber alamadık.

Bizim teklifimiz halen geçerlidir.

Tabii onları beklemekle kalmadık, bu süreçte kendimiz bir Bilim Sözlüğü geliştirdik. Örneğin primat tanımımızı buradan okuyabilirsiniz.