Tropikal Nehirler, Isınan Dünyamızda Oksijen Kaybının En Büyük Merkezleri Olarak Öne Çıkıyor!

15 Mayıs'ta Science Advances dergisinde yayımlanan bir çalışmaya göre, küresel nehirler iklim ısınmasının tetiklediği yaygın ve sürekli bir oksijensizleşme süreci geçiriyor. Bu süreçte tropikal nehirlerin en savunmasız ekosistemler olduğu ve oksijen kaybıyla acilen mücadele edilmesi gerektiği vurgulanıyor.

Çin Bilimler Akademisi'ne bağlı Nanjing Coğrafya ve Limnoloji Enstitüsünden (NIGLAS) Prof. Shi Kun liderliğindeki bir araştırma ekibi bu çalışmayı yürüttü. Çalışmada Dr. Guan Qi birinci yazar olarak yer alırken Tongji Üniversitesinden bir araştırmacı da ekibe destek verdi.

Oksijenin, nehir ekosistemlerinin temel taşlarından birini oluşturduğunu biliyoruz. Ekolojik sağlığın korunması, sucul organizmaların desteklenmesi ve biyojeokimyasal döngülerin düzenlenmesinde kritik bir rol oynuyor. Oksijen seviyelerindeki düşüş, nehirlerdeki biyoçeşitlilik için büyük bir tehdit oluşturuyor.

Nehirlerdeki çözünmüş oksijen oranlarının uzun vadeli eğilimlerini incelemek isteyen araştırmacılar, bir makine öğrenimi yığınlama algoritması kullandılar. Bu sayede, 1985 ile 2023 yılları arasını kapsayan yaklaşık 40 yıllık bir dönemde, dünya çapındaki 21.439 nehir kesiminden elde edilen verileri detaylıca analiz ettiler.

Küresel Oksijen Kaybı ve Tehlikeli Bölgeler

Çalışmanın temel bulguları, nehir ekosistemlerinin her on yılda litre başına 0.045 miligram hızında oksijen kaybettiğini gösteriyor. İncelenen nehirlerin %78.8'inde oksijensizleşme süreci yaşandığını görüyoruz.

En şiddetli oksijensizleşme, Hindistan'dakiler gibi tropikal nehirlerde (20° Güney ve 20° Kuzey enlemleri arasında) meydana geliyor. Bu durum, artan iklim ısınmasıyla karşı karşıya kalan yüksek enlem nehirlerinin birincil oksijensizleşme merkezleri olacağı yönündeki önceki beklentilerle çelişiyor. Düşük oksijen seviyelerinin daha hızlı bir oksijensizleşme ile birleşmesi, tropikal nehirleri hipoksi olaylarına karşı çok daha savunmasız hale getiriyor.

Akış Hızı ve Barajların Oksijen Kaybına Etkisi

Araştırmacılar, nehirlerin akış rejimlerinin ve barajlarda su tutulmasının nehirlerin oksijensizleşmesi üzerindeki etkilerini de ölçtüler. Sonuçlar hem düşük hem de yüksek akış koşullarının nehirlerdeki oksijensizleşmeyi kısmen azaltabileceğini gösteriyor. Düşük akış koşullarında oksijensizleşme oranı normal koşullara kıyasla %6 oranında yavaşlıyor. Öte yandan yüksek akış koşulları, normal akış koşullarına kıyasla %7.0 daha düşük bir oksijensizleşme oranı sağlıyor.

Ayrıca barajlarda su tutulması işlemi, suyun tutulduğu alandaki oksijen seviyelerini de doğrudan değiştiriyor. Bu etkinin sığ rezervuarlarda olumsuz, derin rezervuarlarda ise olumlu yönde olduğunu tespit ediyoruz. Bir diğer deyişle, barajlarda su tutulması sığ rezervuarlarda oksijensizleşmeyi hızlandırırken, derin rezervuarlarda bu süreci yavaşlatabiliyor.

Temel Tetikleyiciler ve Sıcaklığın Rolü

Yapılan ileri analizler, iklim kaynaklı olarak oksijenin çözünürlüğündeki düşüşün nehirlerin oksijensizleşmesindeki en büyük neden olduğunu ortaya koyuyor. Gözlemlenen düşüşün 62.7'sini bu fiziksel değişim oluşturuyor. Sıcaklık, ışık ve akış gibi faktörlerin yansıttığı ekosistem metabolizması ise oksijensizleşmenin 12'sinden sorumlu bulunuyor.

Sıcak hava dalgaları da araştırmacılar tarafından özel olarak incelendi ve bunların nehirlerdeki oksijensizleşme üzerindeki etkileri nicel olarak değerlendirildi. Sonuçlar, sıcak hava dalgalarının küresel olarak nehirlerdeki oksijensizleşmenin ".7'sinden sorumlu olduğunu gösteriyor. Ortalama iklimsel sıcaklıklar altındaki koşullara kıyasla, bu dalgaların oksijensizleşme hızında her on yılda litre başına 0.01 miligramlık bir artışa neden olduğu anlaşılıyor.

Elde edilen bu bulgular, iklim ısınmasının akarsu ekosistemleri üzerindeki olumsuz sonuçlarının altını çiziyor. Aynı zamanda, oksijensizleşme krizleriyle mücadelede etkili eylem ve azaltım stratejilerine en çok ihtiyaç duyan ekosistemlerin tropikal nehirler olduğunu açıkça gösteriyor. Bu çalışma, dünya çapında nehirlerdeki oksijensizleşmeyi hafifletmeye yönelik önlemlerin formüle edilmesi adına politika yapıcılar için oldukça sistematik bir temel sağlıyor.