Osmanlı’da Bakteriyolojinin Doğuşu: Bakteriyolojihane-i Şahane

Bakteriyolojihane-i Şahane, diğer adıyla Bakteriyolojihane-i Osmani, bakteriyoloji eğitimi veren; insan ve hayvan sağlığını koruma, salgın hastalıkları önleme amacıyla aşı ve serum üreten bir merkez olarak kurulmuştur. Bu önemli kurumun oluşumunda biyoloji biliminin öncülerinden Louis Pasteur ve onun izinden giden "Pastörcüler"in büyük etkisi bulunmaktadır.^[1]

Osmanlı İmparatorluğu denildiğinde genellikle akla muhteşem saraylar, güçlü padişahlar, kültürel zenginlik, geniş topraklar ve etkileyici askerî zaferler gelse de Bakteriyolojihane-i Şahane, Osmanlı İmparatorluğu'nda atılan bilimsel atılımlardan bir tanesidir. Türklerde bilimsel gelişmeler bazen zorunluluklardan bazen de ileri görüşlü aydınların çabalarıyla mümkün olmuştur. Bakteriyolojihane-i Şahane, zorunlu bir ihtiyaç neticesinde kurulmuştur. Bu yazıda, pek bilinmeyen bu kurumu detaylarıyla inceleyeceğiz.

Louis Pasteur: Modern Mikrobiyolojinin Öncüsü

Louis Pasteur, Fransız kimyager ve mikrobiyologdur. Pasteur, birçok hastalığın mikroorganizmalar nedeniyle oluştuğunu keşfederek tıp ve biyoloji dünyasında devrim yaratmıştır. Mikrobiyal fermantasyon üzerine yaptığı çalışmalar, fermantasyonun mikroorganizmalar tarafından gerçekleştiğini ortaya koymuştur.^[2] Bu buluş şarap ve bira üretimi ile süt ürünlerinin işlenmesinde önemli ilerlemelere yol açmıştır. Ayrıca pastörizasyon yöntemini geliştirerek gıda ve içeceklerin zararlı mikroorganizmalardan arındırılmasını sağlamıştır. Bu yöntemle, sıvılar belirli bir sıcaklığa kadar ısıtılıp hızla soğutularak gıdaların daha uzun süre dayanması sağlanmıştır.

Pasteur, kuduz ve şarbon aşılarının geliştirilmesinde de öncü olmuş, özellikle kuduz aşısı tıp tarihinde bir dönüm noktası olarak kabul edilmiştir. Germ Teorisi, hastalıkların mikroorganizmalar tarafından yayıldığını göstererek tıbbi uygulamalarda sterilizasyon ve antisepsi yöntemlerinin temelini oluşturmuştur. Modern mikrobiyolojinin temellerini atan Pasteur, ipek böceklerinin hastalıklarına neden olan mikropları tanımlayarak ipek endüstrisinin çöküşünü de engellemiştir. Pasteur’ün katkıları sadece tıp ve biyoloji alanlarını değil, aynı zamanda tarım ve endüstriyi de derinden etkilemiştir.

Pastörcüler ve Bakteriyolojinin Gelişimi

Pastörcüler; Louis Pasteur’ün mikrobiyoloji, aşı geliştirme ve sterilizasyon konusundaki yöntemlerini benimseyen bilim insanları topluluğudur. Bu bilim insanları, Pasteur’ün teorilerini hem eğitimde hem de araştırmalarda yayarak bakteriyoloji ve aşı üretimi alanında önemli ilerlemeler kaydetmişlerdir.

Wikipedia Commons

İlk bakteriyoloji laboratuvarı, 1891 yılında Saigon’da (günümüz Ho Chi Minh City, Vietnam) kurulmuştur. Ardından Rio de Janeiro’da bir laboratuvar açılmıştır. Üçüncü laboratuvar ise İstanbul’da kurulan Bakteriyolojihane-i Şahanedir. Bu kurumun hikayesi, İstanbul’da görülen bir salgın hastalıkla başlar.^[3]

Bakteriyolojihane-i Şahane’nin Doğuşu

1893 yılının Ağustos ayında, İstanbul’da kolera salgını görülmüştür. Vibrio cholerae bakterisinin neden olduğu bu hastalık, şiddetli ishal ve dehidrasyona yol açarak ölümcül sonuçlar doğurabilmektedir. Bazı hekimler hastalığın kolera olmadığını iddia etse de Dr. Zühdi Nazif ve Dr. Hüsameddin Bey, kolera mikrobunu izole edip teşhis etmişlerdir. Durumun ciddiyeti üzerine Pasteur Enstitüsünden bir hekimin İstanbul’a davet edilmesine karar verilmiştir. Bu süreçte İstanbul’a gelen Dr. André Chantemesse, incelemelerde bulunarak önlem adına gerekli yöntemleri belirlemiştir. Önerilerden biri İstanbul’da bir bakteriyoloji laboratuvarı kurulması olmuştur.^[4]

Salgın hastalıklarla mücadeleye büyük önem veren Sultan II. Abdülhamit, Demirkapı’daki Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane bahçesinde bir bakteriyolojihane binası inşa edilmesini emretmiştir. Chantemesse’nin önerisiyle Pasteur Enstitüsünden Dr. Maurice Nicolle, bakteriyoloji muallimi olarak davet edilmiş ve kurumun ilk müdürü olmuştur. Nicolle’a, Dr. Zühdi Nazif ve Dr. Margery yardımcı olarak atanmıştır.

Resmi Faaliyetin Başlangıcı

Bakteriyolojihane-i Şahane, 1894 yılında Mekatib-i Askeriye Nezareti’ne bağlı olarak resmi faaliyetlerine başlamıştır. Bu merkezde hekim ve veterinerlere yönelik üçer aylık kurslar düzenlenmiş ve bakteriyolog yetiştirilmiştir. Böylece Fransa ve Almanya’ya öğrenci göndermeye gerek kalmamıştır. Nicolle, ilk kursun başarılı öğrencileri arasından Dr. Ziya Seyfullah ve Dr. Süleyman Nuri’yi asistan olarak seçmiş, daha sonra Dr. Aristidi Suguros da burada görevlendirilmiştir.

Araştırma sonuçlarının sadaret kanalıyla padişaha sunulması için özel bir irade çıkarılmıştır. Bu sistem padişahın devletin sağlık meseleleri hakkında doğrudan bilgi sahibi olmasını sağlamıştır.

Osmanlı’da Difteri ile Mücadele

15 Kasım 1895’te, difteri serumu öğrenmek üzere Dr. Maurice Nicolle’ün Paris’e gönderilmesi kararlaştırılmıştır. Difteri, Corynebacterium diphtheriae bakterisinin neden olduğu ciddi ve bulaşıcı bir hastalıktır. Genellikle solunum yollarını (boğaz ve burun) etkileyen bu hastalık, toksin üreterek boğazda kalın gri bir zar oluşmasına, boğaz ağrısına, ateşe ve yutma güçlüğüne neden olur. Tedavi edilmediğinde toksinler kalp, sinir sistemi ve diğer organlara zarar vererek ölümcül sonuçlara yol açabilir. Difteri serumu, hastalığın tedavisinde kullanılan bir antitoksin olup bağışıklık kazanmış atlardan elde edilir. Serum, hastalığın erken evrelerinde uygulandığında, bakterinin ürettiği toksinlerin etkisini nötralize ederek hastalığın ilerlemesini durdurur.^[5]

Paris’te eğitim alan Dr. Nicolle kısa sürede İstanbul’a dönmüş ve bakteriyolojihanenin yetersiz binası yerine Nişantaşı Çiftebakkallar’daki Süleyman Paşa Konağı kiralanmıştır. Burada difteri serumu üretimine başlanmıştır. Dr. Behring ve Dr. Roux tarafından geliştirilen difteri serumlarından ayırt edilmesi için bu seruma Dr. Nicolle Serumu adı verilmiştir. Osmanlı’da üretilen ilk bağışıklık serumu olan bu serum, Mart 1899’a kadar 13.390 şişe ve Ocak 1899-Kasım 1900 arasında 3.750 şişe olarak imparatorluğun çeşitli bölgelerine gönderilmiştir.^[6]

Bakteriyolojihane-i Şahane’nin Gelişimi

Bakteriyolojihanede düzenlenen kurslarla hekimlerin yanı sıra veterinerler de yetiştirilmiştir. Ayrıca sıtma mücadelesine yönelik kurslar düzenlenmiş ve ilk sıtma mücadele şefleri burada yetiştirilmiştir. Kasım 1897’de, Çatalca’da hayvan ölümlerine neden olan sığır vebası için Dr. Nicolle ve veteriner Adil Bey’in hazırladığı serum uygulanarak salgının yayılması durdurulmuştur.

1901’de Dr. Nicolle müdürlük görevinden ayrılarak Paris’e dönmüş, yerine Dr. Remlinger atanmıştır. Dr. Remlinger 1907’de görevden ayrılmış ve yerini ikinci müdür Rıfat Bey almıştır. 1908 yılında dermatolojinin kurucusu Dr. Kemal Muhtar (Özden) burada çalışmaya başlamıştır. 21 Eylül 1911’de kurum, Çemberlitaş’taki Matbaa Sokağı’na taşınarak genişletilmiştir. 14 Temmuz 1913 itibarıyla yalnızca difteri serumu değil, dizanteri, kolera ve veba aşıları da üretilmeye başlanmıştır. Ayrıca 1920’de meningokok serumları hazırlanmıştır. 1914’te Dr. Simon’un görev süresinin bitmesi üzerine yerine Dr. Refik Güran atanmıştır.

Daha sonra Bakteriyolojihane; Dâülkelp Tedavihanesi, Telkihhane ve Kimyahane ile birleştirilerek İstanbul Hıfzıssıhha Müessesesi’ne dönüştürülmüştür. 1928’de Ankara’da Merkez Hıfzıssıhha Müessesesi kurulmuş ve İstanbul’daki kurumun birimleri buraya taşınmıştır. Bu durum, Bakteriyolojihane-i Şahane’nin kurumsal kimliğini kaybetmesine yol açmıştır.

Adil Mustafa Şehzadebaşı: Veterinerlikte Öncü Bir İsim

Adil Mustafa Bey, 11 Haziran 1871 tarihinde İstanbul’da doğmuştur. Kökeni Dağıstan’a dayanan ailesi, Osmanlı askeri geleneğinde önemli bir yere sahiptir. Babası Yusuf Ziya bir subaydır. Adil Bey, ilk eğitimini Gelibolu’da tamamlamış, orta öğrenimini Halep’teki rüştiyede ve Çengelköy Askeri İdadisi’nde sürdürmüştür. 1889 yılında Harbiye’deki Baytar Mektebi’ne birincilikle giriş yapmış ve üstün başarısıyla dikkat çekmiştir. Bir yıl sonra, düzenlenen bir yarışmayı kazanarak Fransa’daki Alfort Veteriner Mektebi’ne gönderilmiştir.

Veteriner Halk Sağlığı ve Toplumsal Çalışmalar Derneği

Alfort’taki eğitimi sırasında mükemmel bir başarı sergileyen Adil Bey, Fransız Ziraat Bakanlığı tarafından 1892-1893 yıllarında verilen gümüş madalyayla ödüllendirilmiştir. Eğitim süresince dönemin ünlü veterinerlerinden Nocard’ın dikkatini çekmiş ve onun yanında çalışmalara katılmıştır. 8 Ekim 1895’te, Alfort Veteriner Mektebi’nden başarıyla mezun olarak diplomasını almıştır.

Ülkesine döndükten sonra, kısa sürede Dr. Maurice Nicolle ile çalışmaya başlamış ve Osmanlı’da difteri serumu üretiminde önemli bir rol üstlenmiştir. Adil Bey’in Nicolle ile yürüttüğü bilimsel çalışmalar, hem Osmanlı tıp tarihinde hem de uluslararası literatürde yerini almıştır. Prof. Dr. Nihal Erk, Adil Bey ve Nicolle’ün bilimsel çalışmalarını şöyle değerlendirmiştir:^[7]

Bu yıllar Adil ve Nicolle için çok verimli olmuş, her ikisi de klasik literatüre geçecek çalışmalar yayımlamışlardır. Özellikle sığır vebası konusunda çok orijinal buluşlara ulaşmışlardır. Adil ve Nicolle’ün dört yıl süren müşterek çalışmalarının sonuçları, 1899, 1901 ve 1902 yıllarında Annales de L’Institute Pasteur dergisinde yayımlanmıştır. Bu yazıların hemen her satırı orijinal buluşlarla doludur.

Sonuç

Osmanlı’da kurulan Bakteriyolojihane-i Şahane halk sağlığını korumak ve salgın hastalıklarla mücadele etmek amacıyla önemli bir rol oynamıştır. Modern mikrobiyolojinin temellerinin atıldığı bu kurum; difteri, sıtma ve sığır vebası gibi çeşitli alanlarda önemli katkılar sağlamıştır. Her ne kadar kurumsal kimliğini kaybetmiş olsa da Bakteriyolojihane-i Şahane’nin mirası, ülkemizde bilimsel çalışmaların gelişiminde yer tutmaktadır.