Mantarların Bir Zihni Var mı? Fungal Zekâ ve Bilincin Sınırları

Çoğumuz için şapkalı mantarlar ormanlarda yetişen tuhaf görünümlü yapılardan ibarettir; diğer mantar türleri ise genellikle tedavi gerektiren bir cilt sorununu akla getirir. Ancak bilim insanları giderek artan bir şekilde, mantarların (Fungi alemi) daha önce düşündüğümüzden çok daha karmaşık canlılar olduğunu belirtiyorlar.

Hatta bazı araştırmacılar onların zeki olduğunu söylüyor. Bazıları ise bir adım daha ileri giderek bu canlıların bilinç sahibi olabileceğini ima ediyor. Bu tür teoriler uzmanlar arasında tartışmalı olsa da, sabah kahvaltısında yediğimiz mantarların bizim hakkımızda bir şeyler düşünüp düşünmediğini bilmek istiyoruz. Peki bu iddialara nasıl yaklaşmalıyız?

Biyologlar uzun zamandır balıklar ve yarasalar gibi hayvanların bilinçli olup olmadığını tartışıyorlar. Ancak günümüzde bitkiler, cıvık mantarlar ve gerçek mantarlar gibi beyni olmayan canlılar da bu tartışmanın içine çekiliyor.

ABD'deki Wisconsin-Madison Üniversitesinde mantarlar üzerine doktora araştırmaları yapan Cecelia Stokes'un da açıkladığı gibi, mantarlar kesinlikle göründüklerinden çok daha fazlasını barındırıyorlar.

Şapkalı mantarlar yerin altında, yiyecek ve eş bulmak için toprak boyunca uzanan tel benzeri iplikçiklerden oluşan bir miselyum ağına bağlıdır. Hif (İng: "hypha") adı verilen bu iplikçikler devasa ağlar kurarlar. Toprak üstünde gördüğümüz mantarlar ise, aslında bu organizmanın spor saçan üreme organları, yani meyve veren gövdeleridir. Stokes, durumu şu şekilde özetliyor:

Mantarlar, çevrelerindeki ufak değişimlere yön bulmak için gerçekten verimli ve etkili bir yol geliştirdiler. Yalnızca bu bile, yani bunu bir merkezi sinir sistemi veya beyin olmadan yapabilmeleri tek kelimeyle inanılmaz.

Stokes, bu tür davranışların doğrudan bir zekâ göstergesi olup olmadığından emin değil. Ancak zekâ kavramının halihazırda yapay zekâ gibi cansız varlıklar için de kullanıldığını hatırlatıyor. Bu nedenle kavramın daha geniş bir tanımını yapmanın, dikkate değer bir fikir olabileceğini belirtiyor.

Mantarlara Karşı Yeni Bir Takdir

Son yıllarda, hiflerin ormandaki ağaçları birbirine bağlayan ve besin alışverişi sağlayan ağlar kurduğuna dair iddialarla birlikte mantarlara duyulan saygı giderek artıyor. Bu iletişim ağı, popüler bilimde orman içi iletişim ağı (İng: "wood wide web") teorisi olarak biliniyor.

Mantarlar ayrıca popüler video oyunu ve televizyon dizisi The Last of Us evreninde zombi kıyametinin sorumlusu olarak gösterilmeleriyle de popüler kültürde kendilerine sağlam bir yer edindiler.

Günümüzde ise yeni çalışmalar, mantarların genellikle insanlara ve diğer hayvanlara atfedilen öğrenme, hatırlama ve karar verme gibi davranışları sergileyebildiğini ima ediyor.

Japonya'daki Tohoku Üniversitesinden Dr. Yu Fukasawa ve ekibi, odun çürüten bir mantar türü olan Phanerochaete velutina organizmasını topraktaki odun bloklarıyla yemlerken bu tür davranışlar gözlemlediler.

Fukasawa ve İngiltere'deki meslektaşları, 2020 yılında yaptıkları bir çalışmada mantarların bir odun bloğundan vazgeçip daha büyük bir odun parçasına yönelme konusunda bir nevi karar verdiklerini tespit ettiler. Mantarlar ayrıca yeni bir toprağa taşındıktan sonra bile odunu bulmak için büyüdükleri yönü de hatırladılar.

Fukasawa'ya göre bunlar açık birer zeki davranış örneğiydi. Mantarların hatırlama yeteneği, muhtemelen yem bloklarının ilk yerleştirildiği tarafta daha fazla büyümüş olmalarına dayanıyordu. Araştırmacı, durumu şu şekilde açıklıyor:

Bu elbette bir beyinle aynı sistem değil. Ancak bunun miselyum sisteminde bir tür hafıza, yani yapısal bir bellek şekli olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.

Cıvık mantarların da benzer şekilde yiyecek ararken daha önce keşfettikleri alanlardan kaçınmaları nedeniyle bir tür hafızaya sahip oldukları sıklıkla dile getiriliyor. Bu canlılar, daha önce geçtikleri bölgelerde bıraktıkları salgıları algılayarak o yollara tekrar girmekten kaçınabiliyorlar.

Fukasawa'nın ekibi geçtiğimiz yıl, bu kez mantarların şekilleri tanıyıp tanıyamayacağını araştıran yeni bir deney daha gerçekleştirdi.

Araştırmacılar, toprak üzerine haç veya daire şeklinde dizilmiş dokuz ahşap blok kullanarak mantarların merkezden dışa doğru büyümesini gözlemlediler. Haç diziliminde mantarlar, daha fazla odun bulmak için uzaklara doğru arayışa girdikçe, nihayetinde ortadaki blokları bırakıp dıştakilere yöneldiler.

Fukasawa gözlemledikleri bu durumun mantarların sadece merkezdeki kaynakları tüketmesine verdikleri doğal bir tepki olduğunu belirtiyor. Buna rağmen bu davranışı oldukça zekice bir hamle olarak değerlendiriyor. Araştırmacıya göre mantarların iç ve dış arasındaki farkı ayırt edebilmesi, mekânsal yönü tanıyabildikleri anlamına geliyor.

Araştırmacılar yayımladıkları makalede bu davranışı, bir tür örüntü tanıma (İng: "pattern recognition") olarak adlandırıyorlar. Bu terim, genellikle bilgisayar biliminde verilerdeki belirli kombinasyonların nasıl tespit edildiğini açıklamak için kullanılıyor. Ancak aynı zamanda insanların yüzleri veya sesleri nasıl tanıdığını tanımlamak için de sıklıkla tercih ediliyor.

Daire dizilimi kullanıldığında ise mantarların merkeze hiç dokunmadıkları görüldü. Bu durum, mantarların çevrede halihazırda yeterince yiyecek olduğuna karar verdiklerini ve bu bilgiyi ağları boyunca birbirlerine ilettiklerini düşündürüyor.

Elde ettiği bulgular ışığında Fukasawa, zekâyı tek ve kesin bir tanımdan ziyade, farklı seviyeleri olan bir spektrum olarak değerlendirmenin daha doğru olacağına inanıyor. Araştırmacı, bu konudaki düşüncelerini şu sözlerle detaylandırıyor:

Çünkü bu şartlar altında zekâyı daha geniş terimlerle tartışabilir ve kendimizle diğer organizmalar arasında karşılaştırmalar yapabiliriz. Eğer zekâyı yalnızca insan beynine özgü bir şey olarak tanımlarsak, zekânın evrimi üzerine tatmin edici bir tartışma yürütemeyiz.

Genişletilmiş Bilinç Görüşleri

Fukasawa'nın yürüttüğü çalışmalara benzer deneyler, bazı bilim insanlarını mantar bilinci hakkında çok daha ufuk açıcı teoriler üretmeye teşvik ediyor. Fungal biyolog Dr. Nicholas Money'nin ortaya attığı mantar zihni kavramı, bu teorilerin başında geliyor.

Money, 2021 yılında Psyche dergisinde yayımlanan bir makalesinde temel bir önerme sundu. Araştırmacıya göre, eğer bilincin ne olduğuna dair görüşümüzü genişletmeye istekli olursak, mantarların da pekâlâ bilinçli sayılabileceğini savundu. Money, yayımladığı makalesinde şu önemli öneride bulunuyor:

Maymunlardan amiplere uzanan geniş bir tür yelpazesi boyunca, bilincin birbirinden farklı versiyonlarını tanımlayabilmek için kendimize izin vermeliyiz.

İlkel zihinlere dair bir diğer ilginç kavram ise sıvı beyinler (İng: "liquid brains") fikridir. Bu hipotez, cıvık mantarların ve diğer bazı mikrobiyal toplulukların nöronları olmadan bilgiyi nasıl işleyebildiğini açıklamaya çalışıyor.

Öte yandan mantarlarda tespit edilen elektriksel sinyaller, hayvanlardaki sinir hücreleriyle ilişkili elektriksel sinyallere benzetiliyor. Bu durum bazı bilim insanlarının, mantarların beyinsiz bir sinir sistemi biçimine sahip olup olmadığını sorgulamasına yol açıyor. Benzer argümanların, geçmişte bitkiler için de öne sürüldüğünü hatırlatmakta fayda var.

Ancak Fukasawa'ya göre asıl sorulması gereken soru, mantarların bilinçli olup olmadığı değil. Araştırmacı, bu konudaki fikrini şu şekilde açıklıyor:

Bana göre mantarların bilinçli olup olmaması o kadar da önemli değil; çünkü zaten zeki davranışlar sergileyebiliyorlar ve kendi yaşamlarındaki sorunları kendileri çözebiliyorlar.

Stokes ise bilinç kavramının mantarlar için oldukça abartılı bir zorlama olduğunu düşünüyor. Mantarları insanlarla ve diğer hayvanlarla aynı kefeye koymanın onların bize daha yakın görünmesini sağlayabileceğine katılıyor. Ancak bilimsel gerçeklerin, henüz bu popüler anlatıya yetişemediğinin altını çiziyor. Bu tür karşılaştırmalar yapmanın tehlikelerine de değinen Stokes, sözlerini şöyle sürdürüyor:

Sürekli bu kıyaslamaları yaparak, aslında onların bizden çok farklı olan ama bir o kadar da büyüleyici olan biyolojilerini göz ardı etmiş oluyoruz.

Teori ve Kanıt Arasındaki Uçurum

İnsanlar doğal olarak kıyaslama yapma eğilimindedirler. Peki bu beyinsiz sinir sistemleri iddialarına ne demeli? Stokes'a göre mantarlarda veya bitkilerde elektriksel sinyaller tespit edebilmemiz aslında hiç de şaşırtıcı değil.

Bütün hücrelerin, zarlar arasındaki iyon hareketi sayesinde elektrik ürettiğini vurgulayan araştırmacı, bu durumun biyolojik bir standart olduğunu belirtiyor. Yüklü atomlar veya moleküller olan iyonları hareket ettirmek, hücrelerin enerji üretmek ve komşu hücrelere sinyal göndermek için yaptıkları temel işlemlerin kritik bir parçasıdır.

Bizim sinir uyarılarımızı yönlendiren elektriksel sinyaller ise, basitçe bu iyonların bir sinir hücresinin zarına ulaşmasının bir sonucudur.

Fungal zekâ ve bilinç teorilerini sadece tuhaf iddialar olarak görüp bir kenara atmak oldukça kolaydır. Ancak bunun yerine, belki de bu teorileri besleyen temel motivasyonların neler olduğunu araştırmak çok daha değerli olabilir.

Çoğu zaman bunun ardında, bize neredeyse dünya dışı gibi görünen organizmaları daha tanıdık ve anlaşılır kılma arzusu yatar. Bir türe insanlara özgü özellikler atfetmek, bazı durumlarda onları korumamız için bizi ikna edebilir.

Ancak orman içi iletişim ağı teorisi örneğinde, bazı bilim insanları bu düşüncenin artık fazla ileri gittiğini savunuyorlar. Ağaçların birbirleriyle mantar ağları aracılığıyla iletişim kurduğu fikri, bilimsel bir gerçekmiş gibi dile getiriliyor. Oysa işin aslı, bu iddiayı destekleyen kanıtların hâlâ oldukça zayıf olduğudur.

Benzer şekilde, mevcut tanımlara dayanarak mantarları bilinçli olarak nitelendirmek oldukça erken bir hamle gibi görünüyor. Dahası, bu yaklaşımın ekolojik koruma çabalarını olumsuz yönde etkileyebileceği de düşünülüyor. Öte yandan, eğer tanımı değiştirirseniz istediğiniz her şeyi söyleyebilirsiniz. Peki ama buna gerçekten gerek var mı?

Kendi araştırmalarını zehirli bir tür olan köy göçüren (Amanita phalloides) mantarı üzerine yoğunlaştıran Stokes, konuyu şu net ifadeyle sonlandırıyor:

Mantarların ne kadar havalı canlılar olduğunu düşünebilmek için, onlara insanlara özgü karakteristik özellikler yüklememize hiç gerek yok.