Kuzey Amerika Damla Damla Dünya'nın Mantosuna Akıyor!

Şu anda, Kuzey Amerika kıtasının alt kısmı Dünya'nın erimiş mantosuna doğru damla damla akıyor. Texas Üniversitesi'nden araştırmacılar, Nature Geoscience dergisinde yayınladıkları makalede kraton incelmesi adı verilen bu jeolojik olayın ilk gerçek zamanlı olarak incelenmesi olabileceğini belirtiyor.^[1]

Kratonlar, gezegenin kıtalarının bir kısmını oluşturan eski ve devasa kaya kütleleridir. Genellikle milyarlarca yıl boyunca sabit kalsalar da bazen jeolojik hareketler, bu kaya katmanlarının "kratonik incelme" veya "kratonik damlama" yoluyla yok olmasına neden olabiliyor. Bu olayın belgelenmiş bir örneğinin, milyonlarca yıl önce Kuzey Çin Kratonu'nun en derin kök katmanında yaşandığı biliniyor olsa da bilim insanları, şimdiye kadar bu süreci anlık olarak gözlemleyememişti.

Texas Üniversitesi yerbilimcilerinden Junlin Hua ve meslektaşları, Dünya'nın derin mantosu ile daha ince litosferi arasındaki sınırda garip bir davranış fark etti. Çin Bilim ve Teknoloji Üniversitesi'nde profesör olan ve bu çalışmanın yazarlarından biri olan Hua şu ifadeleri kullanıyor:

Kratonun altında bir şeyler olabileceğini gözlemledik. Şanslıyız ki, bu incelmeye neyin sebep olduğuna dair yeni bir fikrimiz de var.

Tomografi modellemesi, Pasifik Okyanusu'nun büyük bir kısmının altında yer alan Farallon Levhasının okyanusal bir tektonik levhanın suçlu olabileceğini gösteriyor. İlk kez 1990'larda çalışmanın eş yazarı Stephen Grand tarafından sismik olarak görüntülenen Farallon Plakası, son 200 milyon yılını Kuzey Amerika'nın altına dalmakla geçirdi. Bu levha kratonun yaklaşık 600 km uzağında olmasına rağmen mantodan gelen malzeme akışını kratonun altını eriten bir yola yönlendiriyor gibi görünüyor. Bu durum, kratonun daha büyük tabanını zayıflatan bazı uçucu maddelerin serbest kalmasına da yol açıyor olabilir. Hua durumu şöyle özetliyor:

Çok geniş bir alan biraz incelme yaşıyor.

Bu teoriyi test etmek için Hua ve ekibi, bilgisayar modellerini Farallon Levhası'nı ekleyerek ve çıkararak çalıştırdı. Levha modele eklendiğinde kraton damlamaya başladı. Levha çıkarıldığında ise damlama tamamen durdu. Çalışmanın eş yazarı ve gezegen bilimleri profesörü Thorsten Becker şunları söylüyor:

Modele bakarsınız bu gerçek mi, verileri fazla mı abartıyoruz, yoksa bize Dünya hakkında yeni bir şey mi anlatıyor diye sorarsınız. Ama birçok yerde bu damlaların gelip gittiğini görmek, bunun gerçekten bir şey olduğunu gösteriyor.

Becker bu tür keşiflerin, gezegen bilimcilerin Dünya'nın evrimsel geçmişini daha iyi anlamasına nasıl yardımcı olduğunu vurgulayarak şunları söylüyor:

Bu keşifler kıtaların nasıl oluştuğunu, nasıl parçalandığını ve Dünya'ya nasıl geri döndüğünü anlamamıza yardımcı oluyor.

Damlama öncelikle ABD'nin orta batısında yoğunlaşmış gibi görünse de bu, Topeka veya Cleveland gibi yerlerde yaşayanların endişelenmesi gerektiği anlamına gelmiyor. Kratonik damlama gibi süreçler, tektonik aktiviteyi milyonlarca yıl boyunca etkiliyor. Üstelik, bu tür olaylar genelde Farallon Levhası'nın kalıntıları mantoya daha derine batıp Kuzey Amerika kratonunu etkilemeyi bıraktığında sona eriyor.