Kuru Burunlu Primatlar (Haplorhini)

Tanım ve Genel Bilgiler

Islak veya içedönük burunlu primatlar olarak bilinen Strepsirrhini alttakımının kardeş grubu olan kuru burunlu primatlar (ya da "basit burunlu primatlar"), tarsiyerleri ve maymunları (simiyenleri) bünyesinde barındırır. Maymunların altında ise, aşağı burunlu maymunlar (Catarrhini) ile Yeni Dünya Maymunları (Platyrrhini) vardır. Aşağı burunlu maymunlar altında ise insanları da içinde barındıran kuyruksuz maymunlar ile Eski Dünya Maymunları bulunur. Dolayısıyla insanlar, kuru burunlu primatlar altında bulunan türlerdir.

Kuru burunlu primatların en temel ayırt edici özelliği, isimlerinden de anlaşılabileceği gibi burunlarının kuru yapıda olmasıdır. Ayrıca bu primatlar C vitaminini üretebilecek enzimleri yitirmişlerdir; dolayısıyla bu vitamini diyetleri yoluyla almak zorundadırlar. Islak (kıvrık) burunlu primat kardeşlerine kıyasla rinaryum adı verilen burun dokusunu yitirmişlerdir; bunun yerine üst dudak evrimleşmiştir - ve üst dudakları doğrudan burna veya damağa bağlı değildir. Bu sayede kuzenlerine göre çok daha fazla sayıda yüz ifadesi üretebilmeye başlamışlardır. Ayrıca kuru burunlu primatların beyin-vücut oranı da kuzenlerine göre daha büyüktür.

Evrimsel Tarih ve Taksonomi

Kuru burunlu primatlar ile ıslak burunlu primatlar birbirlerinden 65 milyon yıl kadar önce ayrılmışlardır. Bundan sadece 5 milyon yıl kadar sonra, günümüzde tek bir aile olan Tarsiidae ile temsil edilen tarsiyerler ayrılmıştır. Bu canlıların en son yaşamış ortak atasının Archiebus cinsi olduğu düşünülmektedir.

Etimoloji

Taksonun adı Yunancada "tek katlı, basit, tek" anlamına gelen haploûs (ἁπλούς) sözcüğü ile, "burun" anlamına gelen rhinos (ῥις) sözcüğünün bileşiminden türetilmiştir.