Kortikobazal Sendrom: Harfleri Okuyabilen, Ama Sayıları Okuyamayan Adamın Gizemli Durumu, Bilincin Kökenlerini Ortaya Çıkarıyor!

Aşağıdaki videoda, adamın huzursuzluğu, sesinden belli. “Kelimelerle ifade edemiyorum”, diyor. Adamın elinde, yemek tabağı boyunda, yeşil köpükten yapılmış bir “8” şekli var. Düz tutuyorsa, karmakarışık bir şekil görüyor. Ancak 90 derece döndürünce şekil birden bire tanınır hale geliyor ve söylediğine göre, bir “maskeye” benziyor. Elindeki rakamı düz-yatay-düz-yatay diye çevirmeye başlıyor ve şekiller gözlerinin önünde bir kayboluyor bir beliriyor. Sonunda yanındaki araştırmacıya elindekini uzatıp “Bunu artık elimden al.” diyor.

Adı RFS olan bu kişi, nörolog Oliver Sacks’ı gururlandıracak yeni bir çalışmaya denek olmuş. RFS, kelimeleri ve harfleri rahatça okuyabiliyor. Ancak araştırmacıların geçtiğimiz 2020 Temmuz’da Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayınladığı üzere, kişi rakamları hiç göremiyor - en azından bilinç seviyesinde göremiyor.^[1] Onun bu hayret verici kusuru, sinirbilimcilerin beyinde bilincin nasıl oluştuğunu açıklamalarına yardımcı olabilir. “Benim anladığım,” diyor Allen Institute’da bilinç konusunda uzman sinirbilimci Christof Koch, “biliş (İng: "cognition") ile bilinç (İng: "consciousness") birbirinden ayrı bulunabilir.”

Yetmişine merdiven dayamış bir jeoloji mühendisi olan RFS, Ekim 2010’da baş ağrısı, unutkanlık, titreme (tremor) ve yürümede zorluk yaşamaya başladı. Doktorlar nedenini bulamadılar - önce inme olabileceğinden şüphelendiler, sonradan keşfettiler ki kişi, beyin hücrelerini öldüren bir kortikobazal dejenerasyona sahip: Kortikobazal Sendrom.

Takiben, sayılar RFS’ye garip görünmeye başladı. Saat kadranındaki 4 rakamı ters dönebilirdi örneğin. Zamanla rakamlar dağınık, tanınamaz “arapsaçı” lekelere dönüştü; anlayacağınız, sürekli matematik kullanan biri için tam bir felaket. Bu durumdan nasibini alan, sadece işi olmadı. Fiyat etiketlerini veya hız tabelalarını da okuyamadı. Otellerde, kapısının çerçevesini keçeli kalemle işaretlemek zorundaydı.

Buna karşın hala kafadan hesap yapabiliyor ve farklı matematiksel işlemleri gerçekleştirebiliyordu. İlginç biçimde, 2’den 9’a kadar rakamlar karman çorman iken, 0 ve 1 normal görünüyordu - belki o sayılar harflere benzediği içindir, çünkü RFS harfleri okuyabiliyordu; veya belki de “yokluk” ve “teklik” gibi derin kavramlarla olan ilişkileri, beyninin o sayıları işleyebilmesini sağlıyordur. RFS, zamanla yeni bir sayı sistemi öğrendi (⌊=2, ⌈=8 gibi); işini bırakmaya da niyeti yoktu, bilgisayarını onun okuyabileceği şekilde sayıları göstermesi için ayarladı.

RFS, 2011’de Johns Hopkins Üniversitesi (JHU) bünyesindeki üç kişilik bir araştırma grubuna yönlendirildi. Michael McCloskey liderliğindeki ekibin diğer üyeleri o sırada mezun öğrenciler Teresa Schubert ve David Rothlein idi. Araştırmacılar RFS ile yaptıkları bir deneyde yeşil köpükten sekizi kullandılar. Şu anda Harvard’da bulunan Schubert; takım olarak, RFS’nin köpüğe dokunmanın onun rakamı görmesini sağlayacağını düşündüklerini söyledi, ama öyle olmadı. RFS cismin eğrilerini hissedebiliyordu ama görüntü inatla karmakarışıktı - muhtemelen, diyor Schubert, bunun nedeni beynin görme duyusuna diğer tüm duyulardan daha fazla önem vermesi. Hissettiği ile gördüğünün birbirini tutmaması RFS’yi rahatsız etti, diyor McCloskey ve devam ediyor:

Bilimsel bilgiye katkıda bulunabileceğini anlıyordu ve deneylere sabretmeyi de istiyordu; ama süreç keyifli değildi.

Deneyler, RFS’deki kusurun basit bir görsel arıza olmadığını da ortaya çıkardı. Sonuçta RFS, köpüğün 8 şeklini belirli doğrultularda kolaylıkla görebiliyordu. Görsel bir kusurdan ziyade sorun, onun yorumlama şeklindeydi: Bilinçaltı, bir sayı tespit ettiği anda, her şey sapıtıyordu.

Schubert’e göre, kişinin hala harfleri tanıyabiliyor oluşu, beynin sayıları algılamak için özelleşmiş bir parçası bulunduğu düşüncesini destekliyor. Bunun yanında, yeni şekilleri, sayıları ifade edebilmek için öğrenebilmesi ve hesaplarda kullanabilmesi, kişinin üst düzey matematiksel becerilerinin bozulmadığını gösteriyor.

Belki daha önemlisi, RFS’deki bu kusurun bilinçli farkındalığın nasıl ortaya çıktığına ışık tutabilecek olması. Bir başka deneyde araştırmacılar, kişiye içinde küçük yüz çizimleri olan büyük harfler ve rakamlar gösterdiler. İçinde küçük yüzler olan harflere baktığında RFS hem yüzü hem harfi görebildiğini ifade etti. Ayrıca bir EEG ile yapılan ölçümde (grafik A), yüz görmekle ilişkilendirilen N170 adlı karakteristik beyin dalgası tespit edildi.

Kişi, içinde küçük yüzler olan rakamlara baktığında ise -harflerle olan durumun aksine- sayının oluşturduğu etki yüzü gölgede bıraktı: RFS ne yüz ne de sayı görüyordu; her şey arapsaçına dönmüştü. Yine de EEG ölçümü (grafik B) yüz görmeyle ilişkili karakteristik N170 dalgasını tespit etti. Bir şekilde beyni oradaki yüzü görüyor ve işleyebiliyordu -oldukça üst seviye bir beceri- ancak bilinçli zihni bundan habersizdi. Koch, şöyle diyor:

Bu kusur; üst seviye bilişsel işlemlerin, bilinçten ayrı olduğunu gösteriyor. Biri olmadan da öteki var olabilir.

Oxford Üniversitesinde “körgörü” (beyinlerinin görme merkezi hasarlı kişilerde bilinç seviyesine ulaşmayan görme durumu) gibi görsel farkındalık kusurlarını araştıran bir sinirbilimci olan Sara Ajina, bilim insanlarının tek kişilik çalışmalardan ne kadar öğrenebileceği konusunda genelde şüpheci olduğunu söylüyor; ama kendisi RFS ile yapılan çalışmayı, temel sayı okuyamama durumundan daha ileri gittiği, bunun yüz tanımayı ve başka üst seviye becerileri nasıl etkilediğini incelediği için övgüye layık buluyor.

Yine de Ajina, JHU’daki takımın rakamlar içine daha çok çeşit uyaran koymuş olmasını diliyor. Örneğin, büyük rakamların içinde sabit görsellerden ziyade hareket olsaydı, RFS bunu fark edebilir miydi? İnsan beyninin görme duyusuna verdiği önem göz önüne alındığında, belki de hareket, sayının neden olduğu karmaşadan kurtulup bilinç seviyesine gelebilirdi.

Maalesef, bu sorulara muhtemelen cevap bulamayacağız: RFS’nin sağlık durumu, onun yürüme ve konuşma becerisini kısıtlayacak şekilde ağırlaştı; ancak onun özel durumu ve rahatsızlık veren deneylere katlanma arzusu araştırmacılara çok şey öğretti. “Farkındalığın gerektirdiklerinin çok güzel bir gösterimi” diyor Schubert - aynı zamanda onun ne kadar kırılgan bir armağan olduğunun da hatırlatıcısı.