Kaliforniya'yı Bekleyen Büyük Tehlike: ARkStorm 2.0 Megafırtınası!

Kaliforniya, namıdiğer "Altın Eyalet". Yaklaşık 40 milyon insana ev sahipliği yapan ve dünyanın dördüncü büyük ekonomisi olan bu eyalet, teknolojik inovasyonun küresel başkenti ve eğlence endüstrisinin merkezidir. Ancak bu ışıltının, ihtişamın, refahın ve prestijin ardında eyaletin bir doğal afet merkezi olduğu gerçeği yatar.

Depremlerden orman yangınlarına kadar, Kaliforniyalılar doğanın güçleriyle savaşmaya alışkındır. Sadece 2025 yılında orman yangınları eyalet çapında 200.000 hektardan fazla alanı tahrip etti, 31 kişinin ölümüne ve yüz milyarlarca dolarlık hasara yol açtı.

Orman yangınları ve bunların nasıl önleneceği, etkilerinin nasıl hafifletileceği ve onlarla nasıl mücadele edileceği; son yıllarda Kaliforniya'nın afet planlamasının ana gündem maddesi oldu. Bunun haklı bir nedeni de var, eyalet 25 yıldır sürekli bir kuraklık içindeydi ve ancak bu yılın ocak ayında kuraklık durumundan çıkabildi. Özellikle son beş yıl, milyonlarca hektar alanın küle döndüğü ve hafızalara kazınan en kötü yangın sezonlarına sahne oldu.

Ne var ki Kaliforniya, birbirine tamamen zıt uçlar üzerine kuruludur. Muazzam bir zenginliğin yanı sıra derin bir yoksulluk bulunur, yıllar süren kuraklık ve yangınların ardından şiddetli yağmurlar ve yıkıcı sel felaketleri gelir.

Daha 2023 yılında, fırtına ve seller eyaleti vurduğunda yüz binlerce insan elektriksiz kaldı. Otoyollar çöktü, trenler raydan çıktı ve binlerce kişi evlerinden tahliye edildi.

Tüm bunlar kulağa yeterince kötü geliyor ancak en son araştırmalara göre, bu tür olaylar yaklaşmakta olan felaketin yanında bir hiç kalıyor.

Bilim insanları ve yetkililer artık tek bir tehditkâr fırtınaya değil, eyalette yaklaşık 200 yıldır benzeri görülmemiş 30 günlük bir megafırtına girdabına hazırlanıyorlar. Böyle bir senaryo her zaman mümkündü ancak artan küresel sıcaklıklar bu ihtimali daha güçlü ve çok daha yıkıcı hale getiriyor.

Kaliforniya Üniversitesi, Los Angeles bünyesinde çalışan ve yaklaşan fırtına konusunda uyarıda bulunan çalışmanın ortak yazarlarından iklim bilimci Dr. Daniel Swain, durumu şöyle açıklıyor:

Bunun olup olmayacağı değil, ne zaman olacağı sorusu her zaman gündemdeydi. Küresel ısınmadan önce bu 'ne zaman' sorusunun cevabı yüzyıllar sonrasına işaret edebilirdi. Ancak şimdi, benim kendi ömrüm içinde gerçekleşmesi oldukça muhtemel.

"ARkStorm 2.0" adlı bu fırtına sistemi bu yıl da vurabilir, 60 yıl sonra da; kimse bunu kesin olarak bilmiyor. Ne zaman gerçekleşirse gerçekleşsin, küresel tarihteki en maliyetli felaketlerden biri olması muhtemeldir. Buradaki asıl soru, Kaliforniya'nın, zamanında bu fırtınaya hazırlanıp hazırlanamayacağıdır.

ARkStorm Nedir?

"1.000 Yıllık Atmosferik Nehir Fırtınası" ifadesinin kısaltması olan ARkStorm, varsayımsal ancak oldukça akla yatkın megafırtına senaryolarını ifade eder. ABD'nin Batı Kıyısı'ndaki hava durumuna aşina olanlar, atmosferik nehirleri zaten yakından tanıyor olabilir.

Gökyüzünde akan bu devasa su buharı koridorları, nemi tropiklerden kutuplara doğru taşır. Karalarla ve sıradağlarla çarpıştıklarında bu buhar yoğunlaşarak uzun süreli ve şiddetli yağmur veya kar yağışına dönüşür. Bunun iyi bilinen bir örneği, sıcak ve nem yüklü havayı Hawaii yakınlarından Kuzey Amerika'nın batı kıyısına yönlendiren güçlü bir atmosferik nehir olan "Ananas Ekspresi"dir.

Sık sık şiddetli yağış olaylarına neden olsalar da atmosferik nehirler bölgedeki su kaynakları için büyük önem taşır ve Kaliforniya'nın yıllık yağışının yüzde 50'sine kadarını sağlar.

Ancak bu sistemler durakladığında veya ardı ardına hızlı bir şekilde vurduğunda, kısa sürede olağanüstü miktarda yağmur ve kar bırakarak heyelan, nehir taşkınları ve baraj taşması riskini dramatik bir şekilde artırabilir.

2010 yılında ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu öncülüğündeki disiplinler arası bir bilim ekibi, ilk ARkStorm senaryosunu geliştirdi. Bu senaryo, sadece birkaç gün arayla Kaliforniya'yı vuran bir dizi süper güçlü atmosferik nehri içeriyordu.

Bu senaryo, spekülatif bir en kötü durum olmaktan çok uzak olup 1861-1862 yıllarında 45 gün süren ve Merkez Vadi'nin yüzlerce kilometresini bir iç denize çeviren yıkıcı fırtınalar da dâhil olmak üzere gerçek tarihi olayları yansıtacak şekilde tasarlanmıştı.

Bugün bir ARkStorm yaşanacak olsaydı, tüm zamanların en maliyetli jeofiziksel felaketi olurdu. Böyle bir olayda, bazı bölgelerdeki sel sularının derinliğinin 6 metreyi bulması ve hasarın 1 trilyon doları aşması bekleniyor. Sular San Francisco'dan Los Angeles'a kadar kalabalık yerleşim alanlarını işgal ederken milyonlarca insanın tahliye edilmesi gerekecektir.

2022 yılında araştırmacılar, orijinal analizde göz ardı edilen oldukça önemli bir faktörü, yani eski dostumuz iklim değişikliğini hesaba katmak için ARkStorm senaryosunu yeniden ele aldı. İlk senaryo bile yeterince endişe vericiyken ARkStorm 2.0'ın kelimenin tam anlamıyla akıllara durgunluk verecek boyutta olduğunu söylemek yanlış olmaz.

Tüm ARkStorm'ların Anası

İklim değişikliği, genel olarak yağış olaylarını ve özellikle de aşırı yağış olaylarını başlıca iki yolla etkiler. İlk olarak daha sıcak hava daha fazla su buharı tutabilir. Her 1 santigrat derecelik ısınma için atmosferin nem tutma kapasitesi yaklaşık yüzde 7 oranında artar ve fırtınaların güçlenmesi için onlara daha fazla yakıt sağlar.

Swain ve meslektaşları bu durumu "genişleyen atmosferik sünger etkisi" olarak adlandırıyor. Dr. Swain, bunu şöyle açıklıyor:

Aslında bunu, ısındıkça giderek büyüyen sıradan bir mutfak süngeri gibi düşünebilirsiniz. Çok daha fazla su emme kapasitesine sahip olduğu için içine çok daha fazla su çekebilecektir.

İşte bu nedenle, ısınan bir iklimde ortalama yağış miktarı büyük ölçüde aynı kalacak; daha fazla su yerde değil de atmosferde hapsolduğu için kuraklık ve orman yangınları yine sıkça görülecek. Dr. Swain sözlerine şöyle devam ediyor:

Hava, topraktan daha hızlı bir şekilde daha fazla su talep ediyor ve onu daha hızlı kurutuyor. Ancak elbette, tamamen doymuş çok büyük bir süngeriniz varsa ve onu sıkarsanız, daha fazla su verir. İşte bu durum da daha şiddetli yağışlara benziyor.

ARkStorm 2.0 simülasyonlarında atmosferik nehirler, gelecekteki iklimlerde bugüne kıyasla yaklaşık çeyrek kat daha fazla nem taşıyarak kümülatif olarak çok daha şiddetli yağışlara yol açıyor.

İkinci olarak ısınma kar sınırını yükseltir. Geçmişte Sierra Nevada sıradağlarındaki kış yağışlarının büyük bir kısmı kar olarak düşer, suyu dağlardaki kar örtüsünde geçici olarak hapseder ve bahar aylarındaki erimeyle birlikte yavaş yavaş serbest bırakırdı.

Daha sıcak bir iklimde, yağışın çoğu yağmur olarak düşer ve mevcut karın üzerine düşen yağmur bu karları hızla eriterek büyük miktarda suyun bir anda yokuş aşağı inmesine neden olabilir.

Daha büyük bir sünger ve daha yüksek bir kar sınırının birleşimi, Swain'in yerinde bir tabirle "çifte darbe etkisi" olarak adlandırdığı şeyi yaratır. Dr. Swain durumu şöyle özetliyor:

Yağış şiddetinde artış görüyorsunuz ancak aynı zamanda kardan yağmura doğru büyük bir geçiş de yaşanıyor. Eskiden kar olarak düşen ve sel riskine anında katkıda bulunmayan yağışlar, artık yağmur olarak düşüyor ve doğrudan yüzey akışına dönüşüyor.

Bu etkiler bir araya geldiğinde nehirlerdeki ve su yollarındaki zirve debilerinde dramatik artışlara neden olur. ARkStorm 2.0 modellemesi, güney Sierra Nevada'nın bazı kısımlarında yüzey akışının geçmişteki megafırtına eşdeğerlerine kıyasla yüzde 200 ila 400 daha yüksek olabileceğini gösteriyor.

Nadir Görülen Bir Afetten Artan Riske

Tarihsel olarak Kaliforniya'nın 1861-1862 Büyük Seli ölçeğindeki taşkınların belki de her bir veya iki yüzyılda bir meydana geldiği düşünülüyordu. Bu olay, Merkez Vadi'yi yaklaşık 480 kilometre uzunluğunda bir iç denize dönüştürmüş; çiftlikleri, kasabaları ve ulaşım yollarını sular altında bırakmış ve eyalet başkentinin geçici olarak Sacramento'dan San Francisco'ya taşınmasına yol açmıştı.

Ancak ARkStorm 2.0 modellemesi, iklim değişikliğinin bu olasılıkları şimdiden değiştirdiğini öne sürüyor. Yirminci yüzyılın başlarındaki koşullarla karşılaştırıldığında mega sel yaratabilecek bir fırtına dizisinin yaşanma olasılığı iki kattan fazla arttı.

Araştırma, eğer emisyonlar dizginlenmezse 2060 yılına gelindiğinde daha önce iki yüzyılda bir meydana gelen felaketlerin yüzyılda üç kez meydana geleceğini gösteriyor. Dr. Swain, bunu şöyle açıklıyor:

Taşkınlar, orman yangınları ve depremler gibi daha göz önünde olan doğal afetlere kıyasla tarihsel olarak hafife alınan bir risk oldu. Ancak bu risk, zamanla artıyor ve eğer farklı şeyler yapmazsak bu tarihsel hafife almanın sonuçlarını daha da ağırlaştıracak.

Merkez Vadi En Büyük Tehlike Bölgesi

Eğer ARkStorm 2.0 gerçekleşecek olursa sel suları eyalet genelinde eşit olarak dağılmayacaktır. En büyük riskler, Sierra Nevada'dan gelen akışın Sacramento ve San Joaquin nehir sistemlerine döküldüğü ve ardından dünyanın en yoğun şekilde mühendislik çalışması yapılmış taşkın yataklarından bazılarına yayıldığı Merkez Vadi'de toplanıyor.

Bu devasa alçak bölge hem Kaliforniya'nın tarımsal kalbi hem de su tedarik sisteminin kritik damarıdır. Şehirleri, tarım arazilerini ve ulaşım koridorlarını mevsimsel sellerden korumak için tasarlanmış yüzlerce kilometrelik setler, kanallar, pompa istasyonları ve baraj gölleriyle örülmüştür.

Ancak bu savunma sistemleri, kış yağışlarının daha kısa patlamalar halinde geldiği ve bahar aylarında kar erimelerinin akışa hâkim olduğu bir iklim için inşa edilmişti. Dr. Swain, bu konudaki endişesini şu sözlerle ifade ediyor:

Özellikle San Joaquin Vadisi'nin son derece endişe verici bir bölge olduğu benim için açık. Burası tahıl ambarı bölgesidir ancak aynı zamanda birkaç milyon insana ev sahipliği yapan şehirleri de barındırır ve Güney Kaliforniya'ya su sağlayan eyalet su altyapısının büyük kısmı buradadır... Ne var ki ısınan bir iklimde sel şiddetinde ve büyüklüğünde en yüksek artışları beklediğimiz yer de burasıdır.

ARkStorm 2.0 simülasyonlarında, kilit Sierra Nevada drenaj havzalarındaki yüzey akışları genellikle geçmiş megafırtınalarda görülenleri aşmakta ve geçmiş ile gelecekteki aşırılıklar arasında çok az bir örtüşme bırakmaktadır.

Pratik açıdan bu durum, taşkın koruma altyapısının dayanacak şekilde tasarlandığı seviyelerin çok ötesinde ve mühendislerin öngördüğünden çok daha uzun süreli su seviyeleriyle karşı karşıya kalabileceği anlamına gelmektedir.

Hiç Yaşanmamış Bir Felaketin Haritasını Çıkarmak

Fırtına simülasyonlarını gerçek dünya sel haritalarına dönüştürmek için araştırmacıların detaylı su baskını modellemelerine, yani suyun arazilerde nasıl hareket edeceğini, setlerle nasıl etkileşime gireceğini ve şehirlere ve altyapıya nasıl döküleceğini simüle eden karmaşık analizlere ihtiyacı var.

Oak Ridge Ulusal Laboratuvarı tarafından geliştirilen ulusal ölçekli taşkın modelleri kullanılarak ARkStorm 2.0 programı kapsamında bu çalışmalar halihazırda yürütülüyor.

Buradaki amaç, eyalet ve yerel yetkililerin planlama ve acil durum müdahalelerinde kullanabileceği yüksek çözünürlüklü taşkın haritaları oluşturmaktır. Laboratuvarın bir sözcüsüne göre, bu çalışmanın ilk sonuçları sonbaharda hazır olabilir. Kaliforniya Su Kaynakları Departmanı'nda çalışan eyalet klimatoloğu Michael Anderson, bunu şöyle açıklıyor:

Bu, eyalet için olumlu sonuçlardan biri. Taşkın endişelerinin nerelerde olabileceğini öngörmemizi ve bu konuda ne yapacağımızı bulmaya başlamamızı sağlayan bir aracımız olacak.

Ancak bu haritalar tamamlanana kadar acil durum planlamacıları, gerçek bir mega sel senaryosunda tam olarak hangi mahallelerin, yolların ve tesislerin sular altında kalacağına dair net bir resimden yoksundur.

Bu arada, bazı bölgelerdeki yetkililer, savaş oyunlarına benzer ancak bu durumda düşman su olan büyük ölçekli acil durum tatbikatlarıyla hazırlıklara başladı.

Böyle bir tatbikat, ARkStorm 1.0 simülasyonlarına yanıt olarak 2013 ve 2014 yıllarında gerçekleştirilmişti. Çöl Araştırma Enstitüsü araştırmacıları, senaryonun ölçeğini Tahoe Gölü bölgesine göre küçülterek, 300'den fazla kişiyi tartışmalar ve masa başı tatbikatları için bir araya getirdi. Heyelan, yol kapanmaları ve uzun süreli elektrik kesintileri gibi tehditler karşısında acil durumlara nasıl tepki verecekleri test edildi. Enstitüde araştırmacı doçent olan Dr. Christine Albano, durumu şöyle açıklıyor:

Sadece insanları aynı odaya toplayıp birbiriyle konuşturmak bile önemliydi. Bir ARkStorm'un gerçekleşmesi için sayısız yol vardır, ancak bu tatbikatlar insanların kimi arayacaklarını bilmelerine yardımcı oluyor ve onlara ne olabileceğine dair somut bir fikir veriyor.

Dr. Albano'ya göre, bu ilk tatbikat 2017'de meydana gelen sellerde faydasını göstermişti. Kendisi, bu çalışmaların hazırlık ve müdahaleleri geliştirdiğini; ayrıca elektrik kesintileri sırasında faaliyetlerine devam edebilmelerini sağlamak için ajansların ekipman, personel, yakıt ve malzemeleri önceden konuşlandırmasına yardımcı olduğunu belirtiyor.

Enstitü, acil durum hizmetleri ve altyapı kuruluşlarıyla planlama tatbikatları yürütmek için artık ARkStorm 2.0 senaryosunu kullanıyor ve yerel yetkililerin uzun süreli sellerin topluluklarını nasıl etkileyebileceğini keşfetmelerine olanak tanıyan çevrimiçi bir araç da geliştirdi.

Fakat Dr. Albano, riskin boyutuna rağmen ARkStorm 2.0 için daha fazla masa başı tatbikatı düzenleyecek fonlarının şu anda bulunmadığını belirtiyor.

Tehlikeden Kaçınacak Şekilde İnşa Etmek

Çöl Araştırma Enstitüsü tarafından yürütülenler gibi tatbikatlar, sistemdeki zayıf noktaları ortaya çıkarmak açısından önemlidir; ancak bunları her zaman düzeltemezler. Kaliforniya'da bu sorumluluk büyük ölçüde setleri iyileştirmeyi, taşkın yataklarını restore etmeyi ve feci nehir taşkınları riskini azaltmayı amaçlayan uzun soluklu bir eyalet girişimi olan Merkez Vadi Taşkından Korunma Planı'na düşmektedir.

2005 yılında Katrina Kasırgası'nın New Orleans'ta yarattığı yıkımın ardından Kaliforniya, kendi zayıf noktalarının nerelerde olabileceğini bulmak amacıyla kendi taşkın yönetim sistemine yönelik bir inceleme başlattı. Dr. Anderson, bu durumu şöyle açıklıyor:

Bu değerlendirme, sistemi bir süreliğine kendi haline bıraktığımızı fark etmemizi sağladı. Çok fazla iyileştirmeye ihtiyacı var.

Eyalet 2012 yılında bu planı resmen kabul etti; bentlerin güçlendirilmesinden setlerin nehir kıyılarından daha geriye çekilmesine kadar uzanan ve tamamı sel sularına güvenli bir şekilde yayılmaları için daha fazla alan sağlamak üzere tasarlanmış projeler hayata geçirildi.

Plan 2022 yılında güncellendi ve önümüzdeki 30 yıl içinde 30 milyar dolara mal olması bekleniyor. Bu büyük bir rakam gibi görünse de, ARkStorm tarzı bir olayın vereceği zararla kıyaslandığında okyanusta bir damla gibidir.

Yine de ilerleme yavaş seyrediyor. Fonlama onaylandığında bile projelerin planlanmasından tamamlanmasına kadar geçen süre on yıl veya daha fazla sürebiliyor. Bir sonraki megafırtınanın teorik olarak herhangi bir kış mevsiminde gelebileceği düşünüldüğünde, bu oldukça düşündürücü bir zaman çizelgesidir. Dr. Anderson şöyle söylüyor:

Pek çok iyi ilerleme kaydedildi. Yapmaya çalıştığımız şey çıtayı yükseltmek, böylece en kötü durum senaryosuna karşı tamamen koruma sağlayamasanız bile sistem daha yüksek bir standartta performans gösterir.

Kaliforniya, birbirini tetikleyen altyapı çökmelerinin nasıl gelişebileceğini daha önce tecrübe etmişti. 2017 yılında, eyaletin ikinci büyük baraj gölü olan Oroville Barajı'nda fazla suyu tahliye etmek için tasarlanan dolusavaklardaki hasar, kontrol edilemeyen erozyonun feci sel baskınlarına yol açabileceği korkusuyla mansap yönündeki yaklaşık 200.000 kişinin tahliye edilmesine neden oldu. Dr. Swain bunu şöyle açıklıyor:

Bu özel sorun çözüldü. Ancak asıl soru şu: Diğer zayıf noktalar nerede? Bunu yamadık, ancak barajlarda böyle bir olayda ciddi risk altında olan başka yardımcı yapılar da var.

Swain, ARkStorm ölçeğindeki bir olayda ilk çökecek olanların barajlar değil, Merkez Vadi boyunca şehirleri, ulaşım yollarını ve sanayi bölgelerini koruyan uzun, yaşlanmış set ağları olabileceğini de ekliyor.

Nihayetinde, o büyük olay vurduğunda olası en kötü felaketi önlemek için, kentsel alanları korumak adına park alanlarının ve tarım arazilerinin sular altında kalması göze alınarak feda edilmesi gerekebilir. Dr. Swain, durumu şöyle özetliyor:

Bunu yapacak sistemler henüz tam olarak mevcut değil, ancak bunlara öncelik vermeye karar verirsek on yıl kadar bir süre içinde hazır olabilir. Büyük çaplı bir sel felaketinin bir şekilde kaçınılmaz olduğu göz önüne alındığında, etkilerin ne kadar kötü olacağı ve aynı zamanda hangi yerlerin gerçekten en kötü seli göreceği konusunda hâlâ bir miktar kontrolümüz bulunuyor.

Hazır mıyız?

Genel olarak bakıldığında, Kaliforniya'nın ARkStorm ölçeğindeki taşkınlara yönelik hazırlıkları; geliştirilmiş tahminler, acil durum eğitimleri ve aşamalı altyapı iyileştirmelerinin bir birleşiminden oluşuyor. Her biri yardımcı oluyor, ancak hiçbirini uygulamak kolay değildir.

Ne var ki pek çok bilim insanı ve planlamacı, uyum sağlama hızının riskin artış hızıyla tehlikeli bir şekilde senkronize olmadığı görüşündedir. Dr. Albano, bu durumu şöyle ifade ediyor:

Yapılması gereken çok daha fazla şey var. Hazır değiliz. Baraj sistemlerimiz ve taşkın altyapımız, daha sıcak, daha uzun süren ve kardan ziyade yağmurun hâkim olduğu fırtınalar için inşa edilmemişti.

Düzgün bir koruma aynı zamanda sel sularının tam olarak nasıl yayılacağını gösteren ayrıntılı su baskını modellerine sahip olmaya bağlıdır. Bu çalışmalar devam etmekte olsa da henüz tamamlanmamıştır.

Dr. Swain, bilimin sunduğu gerçekler açık olsa bile, bunu somut eylemlere dönüştürmenin çok yavaş olabildiğini belirtiyor. Sürekli bir siyasi destek ve uzun vadeli finansman eksikliğinin, ilerlemeyi "zahmetli derecede yavaş" hale getirdiğini ifade ediyor.

ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun kendi itirafına göre de, Kaliforniya'nın taşkın koruma sistemi ARkStorm ölçeğinde bir olay için tasarlanmamıştır ve böyle bir fırtınanın getireceği tüm riskleri hiçbir zaman tamamen ortadan kaldıramayabilir.

Yine de sel felaketleri söz konusu olduğunda, yetkililerin çok büyük bir avantajı var: Öngörü. Depremlerin ve hatta bir dereceye kadar orman yangınlarının aksine, aşırı fırtınaların oluşumu genellikle günler veya haftalar öncesinden görülebilir ve bu da hazırlanmak için zaman kazandırır.

Her yıl, büyük bir deprem anında hazırlıklı olmaya yardımcı olmak için tasarlanan Büyük Tatbikat'a (İng: "Great ShakeOut") eyalet çapında milyonlarca insan katılıyor.

Eğer bunu destekleyecek siyasi irade ve halk farkındalığı oluşursa, sel olaylarına hazırlanmak için de benzer felaket planlama yaklaşımları kullanılabilir.

Sonuç olarak, bir ARkStorm'un ne zaman vuracağını kimse bilmiyor. Ancak bilim, bunun bir gün mutlaka olacağını net bir şekilde ortaya koyuyor. Dr. Swain, durumu şöyle özetliyor:

İstatistiksel olarak konuşursak bu yıl gerçekleşebileceği gibi, eğer şanslıysak önümüzdeki 70 yıl boyunca da gerçekleşmeyebilir.

Bu bağlamda ARkStorm 2.0, uzak bir tehditten ziyade, Kaliforniya'nın sadece su kıtlığıyla değil, aynı zamanda aniden ve bir anda gelen aşırı suyla da yüzleşmek zorunda kalacağı çok gerçek bir geleceğin habercisidir. Eyaletin, o gelecek gelip çatmadan önce savunmasını güçlendirip güçlendiremeyeceği ise hâlâ cevabını arayan bir sorudur.