Kafatasında Bulunan Sella Turcica (Türk Eyeri) Nedir?

Sella turcica (Türk eyeri), ünlü anatomi bilgini Adrianus Spigelius tarafından kullanılmış ve ölümünden iki yıl sonra öğrencisi tarafından yayımlanan De Corpora Humanis Fabrica adlı eserle de literatüre kazandırılmıştır. Bu isim, lateral kafa görüntülerinde izlenen bölgedeki ön ve arka kemik çıkıntılarının bir oturağın desteğine benzetilmesi ve bunun o dönemde binicilikle özdeşleştirilen Türkler'in eyerlerinde kullanması nedeniyle, herkesin gözünde canlanmasının kolay olmasından ötürü Sella turcica yani Türk eyeri ismi verilmiştir.

Sella turcica, nörokranyum kemiklerinden biri olan sfenoid kemikte bulunan, çukur kısmında hipofiz bezinin oturduğu, eyer şeklindeki yapıdır. İnsanların dışında goril, orangutan, şempanze gibi canlıların içerisinde bulunduğu İnsangiller (Hominidae) familyasının kafataslarında da aynı şekilde sfenoid kemik içerisinde bulunan oluşumdur.

Wikimedia Commons

Sella turcica; tuberculum sella, hipofizeal fossa ve dorsum sella denilen bölümlerden oluşur. Ön ve arkada bulunan clinoid process (çıkıntı) yapıları hipofizeal fossayı (çukuru), yani dolayısıyla içine yerleşen hipofiz bezini korur.

Gelişimsel olarak incelediğimizde sella turcica notokordun en kraniyal tarafında meydana gelmiştir. Sellanın ön kısmı nöral krest hücrelerinden, arka kısmı ise paraaksiyel mezodermden gelişmiştir.

Sella turcicanın büyümesi anterior ve posterior kemik duvarının remodelasyonu ile gerçekleşmektedir. Kemikte remodelasyonla gelişme "osteoblast" (kemik yapan hücre) ve "osteoklast" ( kemik yıkan hücre) yardımıyla gerçekleşir. Anterior kemik duvarı iç kısmındaki kemik yapımı erken dönemde sona ererken, posterior duvarındaki kemik yapımı uzun yıllar devam etmekte böylece sellanın boyu yaşla beraber artmakta ve kemik bütün olarak arkaya doğru yer değiştirmektedir.

Morfoloji

Sella turcica morfolojisi geçmişten günümüze bireyler arasındaki farklılıklarının ortaya çıkardığı klinik özelliklerinin araştırılması açısından merak konusu olmuştur. Farklı cinsiyetler, ikiz bireyler, aynı bölgede yaşayan insanlar morfolojik farklılıklar açısından incelenmiştir.

İkizler üzerinde yapılan çalışmalarda sella turcicanın boyutunun monozigotik ikizlerde benzer olduğu görülmüş; ancak bazı gözlenen ikizlerde de sella turcicaların birbirinden farklı olduğu belirlenmesi sonucu morfolojisinin genetik olarak belirlenmediği sonucuna varılmıştır.

Farklı toplumlardaki sağlıklı bireylerde yapılan çalışmalarda sella turcica yapısı yuvarlak, oval, düz şeklinde olmak üzere değişik gruplarda incelenmiştir. Bu çalışmalar, sella turcica morfolojisindeki varyasyonların hastalık belirtisi olmadığını, yani sağlıklı toplumlardaki morfolojik varyasyonların patoloji belirtisi olmadığını göstermiştir.

Sella Turcica İle İlişkili Patolojiler

Sella turcica morfolojisindeki varyasyonların hastalık belirtisi olmadığı kabul edilmiş olmasına rağmen, son yıllarda yapılan çalışmalarda Down sendromlu bireylerde ve Tip-1 diyabetli çocuklarda morfolojik değişimlerin olduğu rapor edilmiştir. Başka bir vaka örneği verecek olursak, diş hekimine ortodontik tedavi görmek için başvuran hastaya yapılan sefalometrik değerlendirmeyle sella turcicanın genişlemiş olduğu saptanmıştır. Hastanın endokronoloji bölümüne yönlendirilmesiyle hipofizial tümör tanısı koyulmuştur. ^[2]

Radyografideki büyümüş sella turcica adenomlar, menenjiomlar, primer hipotiroidi, prolaktinoma, gigantizm, akromegali, boş sella sendromu, Nelson sendromu gibi patolojilerle ilişkilendirilebilirken, sella turcica boyutlarındaki küçüklük büyüme-gelişme geriliği ve boy kısalığı ile ilişkilendirilebilir. Ancak bunlar tek başlarına tanı koymak için yeterli kriterler değildir.

Boş Sella Sendromu:^[3]

Nedeni bilinmeyen ya da kafa içi basıncının artışı gibi durumlarda nadir olarak görülen, genişlemiş ve deforme olmuş sella turcicanın bir kısmı ya da tamamının beyin omurilik sıvısı ile dolması sonucu oluşur. Sella turcicanın boyutu sabit ya da artmış olabilir ancak boyutundaki artma hipofiz tümörünü de akla getirebilir. Var olan semptomlarla birlikte hasta cerrahi tedavi ya da ilaç tedavisiyle takip edilir.

Radyolojik Önemi ve Kullanımı

Sefalometrik analizlerde kafatasının kaidesinin hesaplanmasında burun kemiği ve alın kemiğinin birleşme noktasıyla beraber rehber nokta olarak kullanılır. Prenatal ve postnatal dönemdeki gelişimi kafa-yüz bölgesini ilgilendiren anomalilerin tespiti ve araştırılması konusunda, postnatal dönemin ilk yıllarından beri sabit kaldığı için rehber nokta olarak kullanılır.

Diş hekimliğinde özellikle ortodontik değerlendirmeler öncesinde alınan lateral sefalometrik filmler tedavi planının ileriye dönük bir biçimde tasarlanması açısından önemlidir. Ayrıca sella turcica, normal morfolojisi dışında, patolojik bir biçimde olduğunu saptayan hekim hastasını nöroloji ve endokronoloji kliniğine yönlendirmesi sonucunda erken teşhisin konulması ve olası kötü durumların engellenmesi açısından önemli bir adım atmış olur.