Omurgalı Hayvanlarda Kafatası Tipleri: Anapsid, Diapsid, Synapsid, Euryapsid Nedir?

Omurgalı hayvanlar, kafatasının arka (posterior) kısmında, göz çukurunun (fossa orbitalis) arkasında fazladan boşlukların olup olmasına göre sınıflandırılırlar. Bu şekilde canlıların filogenetik ilişkileri anlaşılır ve taksonomik olarak sınıflandırılmalarına yardımcı olur.

Anapsida (Anapsitler)

Temporal boşluklara sahip olmayan kafatası tiplerini bulunduran omurgalı grubudur. Evrimsel olarak sürüngenlerin en eski alt sınıfı oldukları düşünülür. Paleontolojik olarak bu kafatası tiplerinin izleri Karbonifer Devri'nde 350 milyon yıl kadar geriye sürülebilir. Günümüzdeki kaplumbağalar ve Captorhinus cinsi gibi birçok soyu tükenmiş sürüngen bu tipte kafatasıya sahiptir.

Diapsida (Diyapsitler)

Bu kafatası tiplerinde bir üst (superior) ve bir alt (inferior) olmak üzere iki tane temporal çukur mevcuttur. Timsahlar, kertenkeleler, yılanlar, kuşlar, dinozorlar (avian ve non-avian) dahil çeşitli canlılar bu kafatası tipine sahiptir. Timsahlara göre kertenkele ve yılanlarda bu açıklıklar daha büyüktür, kemikler ise daha incedir. En azından bu kafatası tipinde 7.925 sürüngen türü şu an hayatta. 

Ayrıca son çalışmalarda Araeoscelis denilen soyu tükenmiş bazı diapsid cinslerini ayırmak amacı ile neodiapsid (yeni diapsidler) denilen takım olarak kendi içinde ayrılmıştır.

Synapsida (Sinapsitler)

Göz çukurunun arka altında tek bir temporal açıklığa sahiplerdir. Diapsidlerdeki arka alt (posteroinferior) çukura yakın bir konumda bulunur. Bu kafatası tipindeki bütün sürüngenlerin soyu tükenmiştir. Ancak memeliler ve memelilere yakın olan canlı türleri bu grupta yer alır. Filogenetik olarak synapsidler kendi içerisinde terapsit (Therapsida) denilen bir dal verir. Memeliler ve akrabaları bu alt grup içerisindedir. İnsanda (Homo sapiens) ikinci açıklık nerede diye sorarsanız, elmacık kemiğinin kemeri olan arcus zygomaticus'un arkasındadır. 

Terapsitler dışındaki sinapsitlere aynı zamanda pelikozor (pelycosaur) da denir. Örnek olarak Erken Permiyen Dönemi'nde yaşamış Dimetrodon limbatus verilebilir. Unutmayın Dimetrodon dinozor değildir!

Euryapsida (Öriyapsitler)

Göz çukurunun arkasında, sinapsitlere benzer olarak tek bir açıklığa sahip omurgalı grubudur. Ancak deliğin konumu sinapsitlerden farklı olarak göz çukurunun arka üstünde (posterosuperior) yer alır, üstelik daha dar ve uzun bir morfolojiye sahiptir. Bütün türlerinin soyu tükenmiştir. Soyu tükenmiş deniz sürüngenleri olan Plesiosauria ve Ichthyosauria takımı bu sınıflandırılma dahilindedir.