Jeofaji Nedir? Toprak Yeme Davranışı Psikolojik Bir Bozukluk mu, Yoksa Normal Bir Savunma Stratejisi mi?

Columbia Üniversitesinden antropolog Sera L. Young, Zanzibar adalarından birinde görüştüğü hamile bir kadının günde iki kez evinin toprak duvarından bir parça koparıp yediğini duyduğunda çok şaşırmıştı. Young kadına bu davranışının sebebini sorduğunda aldığı cevap gelecekteki araştırma alanını belirleyecekti:

Gerçekten bilmiyorum. Araştırmacı olan sensin, neden sen öğrenip bize de anlatmıyorsun?

Young sonraki yıllar boyunca incelediği yaklaşık üçbin tarihi, etnografik ve biyomedikal araştırmayı "Craving Earth" (Toprağa Aşermek) adlı kitabında özetlemiş ve insanların toprak, tebeşir, buz, nişasta gibi maddeleri yeme davranışının sebebi konusunda öne sürülen hipotezleri ayrıntılı olarak ele almıştır.

Bilimsel adı "Jeofaji" olan toprak yeme davranışı dünyanın hemen hemen her kıtasından insan topluluklarında gözlemlenmiştir. Jeofaji, tıp literatüründe "Pika" olarak adlandırılan "besin değeri olmayan ya da sindirilemeyen şeyleri yeme takıntısı"nın bir alt türüdür. Pika terimi, bulduğu her şeyi yediğine inanılan saksağan kuşunun Latince adından (Pica pica) türetilmiştir ve yanmış kibrit uçları, sigara, sigara külü, kağıt, karton, naftalin, yumurta kabuğu, saç, para, vinil eldiven, sünger yeme davranışı gibi çok çeşitli şekillerde kendini gösterebilen bir bozukluktur.

Diğer pika türlerinde olduğu gibi bazı toprak yeme vakalarının temelinde de psikiyatrik sorunların olduğu doğrudur. Ancak sınırın nerede çekileceğine karar vermek sanıldığı kadar kolay olmayabilir. Amerika Birleşik Devletleri'nde 500 mg'dan fazla toprak yemenin patolojik bir sorun olarak görüleceğine karar verilmiş; ancak bunun çok da kesin bir sınır olmadığı vurgulanmıştır.

Wikimedia Commons

Jeofajinin Tarihi

Toprak yeme davranışının çok eski zamanlardan beridir var olduğunu, hatta bundan iki milyon yıl önce yaşamış insan türünün ilk örneklerinden Homo habilis dönemine kadar uzanabileceğini düşündüren arkeolojik kanıtlar vardır. Mezopotamya ve Eski Mısırlıların özellikle bağırsak rahatsızlıklarını tedavi etmek için kil kullandıkları bilinmektedir. Eski Çağdan beri Yunanistan'ın Limni adasına özgü bir tür killi topraktan hazırlanan ve zehirlenme, dizanteri, veba, yılan sokması ve göz iltihabı gibi pek çok rahatsızlığın tedavisinde kullanılan haplar çeşitli figürlerle mühürlenerek dünyanın birçok bölgesine satılmaktaydı. "Terra sigillata" (mühürlü toprak) olarak adlandırılan bu haplar altın değerindeydi.

MacGregor, 2012

16-19. yüzyıllar arasında Afrika'da Amerika'ya getirilen kölelerde jeofaji sık görülüyordu. Bunun bir çeşit intihar olduğunu düşünen köle sahipleri toprak yemeyi yasaklamış ve bu yasağa uymayanları zalimce yollarla engellemeye çalışmışlardır. Bu yöntemlerden biri kölenin yüzüne takılan ve yemek saatleri dışında çıkarılması yasak olan metal bir maske idi.

Jeofajinin Evrimsel Kökeni

Bir davranışın anormal mi yoksa adaptif mi olduğunu anlamanın yollarından biri hayvanlarda ve dünyanın farklı bölgelerindeki çeşitli insan gruplarında ne kadar yaygın olduğuna bakmaktır. Jeofaji papağan, geyik, fil, yarasa, tavşan, babun, goril ve şempanzeler de dahil olmak üzere 297 hayvan türünde gözlemlenmiştir.

Gerçekten de yapılan araştırmalar özellikle killi toprak yeme davranışının evrimsel bir avantajı olabileceğini göstermektedir. Bu konuda ortaya atılan görüşlerden en çok kabul gören iki tanesi besin yetersizliği ve korunma hipotezleridir.

A.Schel/Budongo Conservation Field Station/Animal Ecology, Utrecht University, The Netherlands

Besin Yetersizliği Hipotezi

Bu hipotez hayvan ve insanların kalsiyum, demir ve çinko başta olmak üzere bazı önemli minerallerin eksikliğini telafi etmek için kil yediklerini öne sürmektedir. Yüksek irtifalarda yaşayan dağ gorilleri ve Afrika antilobu gibi hayvanlar kırmızı kan hücresi üretimini destekleyen bir demir kaynağı olarak toprak yiyebilir. Goril ve yarasalar sodyum bakımından zengin toprakları tüketirler. Bir fil grubunun sürekli olarak tuz açısından zengin kayaların bulunduğu yeraltı mağaralarını ziyaret ettiği bildirilmiştir.

Ancak uzun yıllardır yaygın kabul gören bu açıklamanın zayıf kaldığı bazı noktalar vardır. Bunlardan biri bu minerallere en çok ihtiyaç duyan insan grupları ile jeofajinin en çok görüldüğü insan gruplarının paralellik göstermemesidir. Örneğin hamileliğin ilk dönemlerinde demir ihtiyacı daha azdır çünkü regl nedeniyle kan kaybı gerçekleşmez ancak hamileliğin ilerleyen dönemlerinde gelişen fetüsün ihtiyaçları arttıkça demir eksikliği başgösterir. Benzer şekilde kalsiyum ihtiyacı da hamileliğin ilk dönemlerinde daha azdır. Ancak toprağa aşerme hameliğin ilk aylarında sonraki dönemlere göre neredeyse iki kat daha fazla görülür. Bu durum besin yetersizliği hipotezinin öngörüsüyle bağdaşmamaktadır.

Ayrıca bu hipoteze göre mineral değeri en fazla olan toprakların tercih edilmesi gerekir ancak yapılan araştırmalar durumun böyle olmadığını göstermektedir. Örneğin Kenya ve Tanzanya'da yaşayan Luo yerlileri demir içeren kırmızı kil yerine beyaz kili tercih etmektedirler.

Jeofaji ile demir eksikliği arasında pozitif bir ilişki olduğu bilinmektedir ancak bu durum demir eksikliğinin jeofajiye neden olduğu anlamına gelmeyebilir. Demir eksikliği ve dolayısıyla kansızlık şikayeti olan kişilerde jeofajinin daha çok görülmesinin sebebi bu ihtiyacı karşılamak değil tam aksine tüketilen kilin bağırsakta emilimi engelleyerek demir eksikliğine yol açması olabilir. Gerçekten de yapılan birçok araştırma demir eksikliğinin jeofajinin sebebi değil sonucu olabileceğini göstermektedir.

Korunma Hipotezi

Jeofajinin sebebi konusunda öne sürülen ikinci bir açıklama ise kil yemenin toksinleri ve mikropları vücuttan atmaya yardımcı olmasıdır. Bu hipoteze göre insan ve hayvanlar besinlerle aldıkları zararlı toksinlerin, parazit ve patojenlerin zararlarını azaltmak için toprak yemektedirler. Birçok bitki kendisini düşmanlardan korumak için tanen ve glikoalkoloidler gibi toksik kimyasallar üretir. Ayrıca gıda ve su kaynaklı Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Salmonella enterica ve Listeria monocytogenes gibi bakteriler vücudumuz için zararlı enterotoksinler salgılarlar. Bu toksinler mide ve bağırsak rahatsızlıklarına, baş dönmesine ve kas ağrılarına neden olabilir. Negatif yüklü kil molekülleri mide ve bağırsaktaki pozitif yüklü toksinlere kolayca bağlanır, bunların bağırsaktan emilimini engeller ve dışkıyla atılmalarını sağlar. Bu hipotez neden diğer toprak türleri yerine özellikle kilin tüketildiğini açıklayabilir. Kil içerisindeki kaolin adlı madde sadece toksinlere değil patojenlere de bağlanarak onları etkisiz hale getirmektedir.

Bazı Amerika yerlileri yabani patates gibi bazı besinlerdeki acılığı gidermek için baharat olarak kil kullanmaktadır. California ve Sardinya adasında öğütülmüş palamut içindeki tanik asit kil katılarak etkisiz hale getirilmektedir.

Kuzey Avustralya'da zehirli olduğu bilinen bir balığı yemeden önce "mideyi astarlamak" için kil tüketilir. Killi toprak bağırsaklarımızdaki koruyucu mukoza tabakasındaki müsin ile bağlanarak onu daha da güçlendirir ve mukoza salgılarının miktarını arttırabilir. Böylece geçirgenliği azalmış olan bağırsak mukozası patojenlerin istilasına karşı daha dayanıklı hale gelir. Günümüzde de ilaç şirketleri kil içerisindeki bağlayıcı mineral kaolini kullanarak ishal tedavisi için kaopectate adlı ilacı üretmişlerdir.

Peru'da yaşayan bir papağan populasyonu üzerinde araştırmalar yapan James Gilardi bu kuşların çok daha fazla mineral içeren yakındaki topraklar yerine özellikle belli bir bölgedeki killi toprağı yediklerini farketti. Papağanların diyetlerinin büyük bir kısmını oluşturan olgunlaşmamış meyvelerdeki ve tohumlardaki toksik alkoloidlerin etkisini yok etmek için kil yediklerini düşünen araştırmacı bu fikrini test etmek için papağanlara toksik bir alkoloid olan quinidine yedirdikten sonra bazılarına tercih ettikleri killi topraktan verdi. Daha sonra tüm kuşların kanını test ettiğinde kil yemesine izin verilen papağanların kanındaki alkoloid miktarının %60 oranında azalmış olduğunu gördü. Benzer bir etki besinlerinin yanında kil tüketen şempanze ve babunlarda da gözlemlenmiştir.

Wikimedia Commons

2011 yılında Plos One dergisinde yayınlanan bir çalışmada Amazon yarasalarının beslenme mi yoksa detoksifikasyon amacıyla mı kil yedikleri sorusunun cevabı araştırılmış, biri meyve diğeri böcek yiyen iki farklı yarasa türü karşılaştırılmıştır. Eğer yarasalar kili mineral için yiyorlarsa meyve yiyen yarasaların bunu daha düşük oranda yapıyor olmaları gerekir çünkü meyveler mineral açısından böceklerden daha zengindir. Ancak kil kaynaklarında yakalanan yarasaların çoğu meyve yiyen türlerdi ve özellikle hamile veya emziren yarasalar bu davranışı gösteriyorlardı. Bu yarasalar yavrularını beslemek için olgunlaşmamış meyveler, tohumlar ve yapraklardan diğer yarasalara göre iki kat daha fazla yemekte ve dolayısıyla daha fazla toksine maruz kalmaktaydılar. Araştırmacılar yarasaların toksinlerden korunmak için kil yedikleri sonucuna varmıştır.

Sahra altı ülkelerinde ve Amerika'nın güneyinde bazı insanlar hamileliğin ilk üç ayında görülen bulantı ve kusma gibi rahatsızlıkları hafifletmek için kil tüketir. Bazı araştırmacılar sabah bulantılarının fetüse zarar verebilecek toksinlerden korunmaya yaradığını öne sürmüşlerdir. Belki de sabah bulantısı ve kile aşerme ikisi birlikte gelişmekte olan fetüsü korumak için birlikte iş görmektedir. Daha önce de bahsettiğimiz gibi kil bakteri ve virüslere bağlanarak hem anne hem de bebeği Escherichia coli ve Vibrio cholerae gibi besin kaynaklı patojenlere karşı koruyor olabilir.

Sonuç olarak eğer uygun bağlamda ele alınırsa jeofaji evrimsel süreçte hastalıklardan korunmak için ortaya çıkmış normal bir insan davranışı olarak kabul edilebilir. Ancak bu toprak yemenin tamamen güvenli bir uygulama olduğu anlamına gelmez. Uygun şekilde işlenmemiş ve sterilize edilmemiş kil yiyerek birçok paraziti ve tehlikeli oranda arsenik ve kurşunu vücudunuza sokuyor olabilirsiniz. Mikroplardan korunmak ve mineral eksikliğini gidermek için tıbbi ilaçlar ve mineral besin takviyeleri günümüzde çok daha güvenli ve etkili yöntemlerdir.