İd, Ego ve Süperego Nedir? Freud'un Yapısal Kişilik Kuramı Günümüzde Kabul Görüyor mu?

Sigmund Freud'a göre insan kişiliği karmaşıktır ve birden fazla bileşene sahiptir. Freud, ünlü psikanalitik teorisinde kişiliğin id, ego ve süperego olarak bilinen üç unsurdan oluştuğunu belirtir. Bu unsurlar, karmaşık insan davranışları oluşturmak için birlikte çalışır.^{[1], [2]} Her bileşen, kişiliğe kendi benzersiz katkısını ekler ve üçü, bir birey üzerinde güçlü bir etkiye sahip olacak şekilde etkileşime girer. Kişiliğin her öğesi yaşamın farklı noktalarında ortaya çıkar. Freud'un teorisine göre, kişiliğinizin belirli yönleri daha ilkeldir ve sizi en temel dürtülerinize göre hareket etmeye zorlayabilir. Kişiliğinizin diğer bölümleri bu dürtülere karşı koymak için çalışır ve sizi gerçekliğin taleplerine uydurmaya çalışır.^[3]

İd, Ego ve Süperego Üçgeni

İd Nedir?

Freud'a göre id, tüm psişenin kaynağıdır. Bu durum id'i, kişiliğin en temel, en birincil bileşeni yapar. İd, kişiliğin doğuştan var olan tek bileşenidir. Kişiliğin bu yönü tamamen bilinçdışıdır ve içgüdüsel ve ilkel davranışları içerir.

İd, tüm arzuların, isteklerin ve ihtiyaçların anında tatmin edilmesi için çabalayan haz ilkesi tarafından yönlendirilir.^[4] Bu ihtiyaçlar hemen karşılanmazsa, sonuç bir durumluk kaygı veya gerginliktir. Örneğin, açlık veya susuzluktaki bir artış, hemen yeme veya içme girişimine yol açmalıdır.^{[5], [6]}

İd, yaşamın erken dönemlerinde çok önemlidir; çünkü bir bebeğin ihtiyaçlarının karşılanmasını sağlar. Bebek açsa veya rahatsızsa, kimliğin talepleri karşılanana kadar ağlar. Küçük bebekler tamamen id tarafından yönetilir, bu ihtiyaçların tatmin edilmesini gerektirdiğinde onlarla hiçbir akıl yürütme yoktur. Bir bebeği, yemeğini yemek için öğle yemeğine kadar beklemeye ikna etmeye çalıştığınızı hayal edin. İd, anında tatmin olmayı gerektirir ve kişiliğin diğer bileşenleri henüz mevcut olmadığı için bebek, bu ihtiyaçlar karşılanana kadar ağlayacaktır. Ancak bu ihtiyaçların hemen karşılanması her zaman gerçekçi ve hatta mümkün değildir. Eğer tamamen haz ilkesi tarafından yönetilseydik, kendimizi, arzularımızı tatmin etmek için başkalarının elinden istediğimiz şeyleri kaparken bulabilirdik.

Bu davranış, hem yıkıcı hem de sosyal olarak kabul edilemez olacaktır. Freud'a göre id, zevk ilkesinin yarattığı gerilimi, ihtiyacı karşılamanın bir yolu olarak arzu edilen nesnenin zihinsel bir görüntüsünü oluşturmayı içeren birincil süreç düşüncesinin kullanımı yoluyla çözmeye çalışır. İnsanlar sonunda kontrol etmeyi öğrenseler de, kişiliğin bu kısmı yaşam boyunca aynı çocuksu, ilkel güç olarak kalır. İnsanların kimliğin temel içgüdülerini kontrol etmesine ve hem gerçekçi hem de sosyal olarak kabul edilebilir şekillerde hareket etmesine izin veren, ego ve süperegonun gelişimidir.^[7]

Ego Nedir?

Freud'a göre ego, id'den gelişir ve id dürtülerinin gerçek dünyada kabul edilebilir bir şekilde ifade edilmesini sağlar:^[8]

Ego, dış dünyanın etkisi altında biçim değiştiren id'in o parçasıdır.

Ego; bilinçli, önbilinçli ve bilinçsiz zihinde işlev görür. Kişiliğin gerçeklikle başa çıkmaktan sorumlu olan bileşenidir. İd'in arzularını gerçekçi ve sosyal olarak uygun yollarla tatmin etmeye çalışan gerçeklik ilkesine dayalı olarak çalışır.

Gerçeklik ilkesi, dürtülere göre hareket etmeye veya onları terk etmeye karar vermeden önce bir eylemin fayda ve maliyetlerini tartar. Çoğu durumda kimliğin dürtüleri, gecikmiş bir tatmin süreciyle tatmin edilebilir ve ego sonunda davranışa izin verir; ancak bu, sadece uygun zaman ve yerde olur.^[9]

Freud id'i bir ata, egoyu ise atın binicisine benzetmiştir. At, gücü ve hareketi sağlarken, binici yön ve rehberlik sağlar. Binicisi olmadan, at istediği yere gidebilir ve canı ne isterse onu yapabilir. Binici ata talimatlar ve binicinin gitmek istediği yere gitmesi için komutlar verir.

Ego, aynı zamanda karşılanmayan dürtülerin yarattığı gerilimi, id'in birincil süreci tarafından yaratılan zihinsel görüntüyle eşleşen gerçek dünyada bir nesne bulmaya çalıştığı ikincil süreç düşüncesi yoluyla boşaltır. İş yerinde uzun bir toplantıda sıkışıp kaldığınızı hayal edin. Toplantı uzadıkça kendinizi giderek daha acıkmış buluyorsunuz. Kimlik, sizi koltuğunuzdan atlamaya ve bir şeyler atıştırmak için mola odasına koşmaya zorlayabilirken, ego, sessizce oturmanız ve toplantının bitmesini beklemeniz için size rehberlik eder. İd'in temel dürtülerine göre hareket etmek yerine, toplantının geri kalanını bir cheeseburger yediğinizi hayal ederek geçirirsiniz. Sonunda toplantı bittiğinde, hayal ettiğiniz nesneyi arayabilir ve kimliğin taleplerini gerçekçi ve uygun bir şekilde karşılayabilirsiniz.^[10]

Süperego Nedir?

Kişiliğin geliştirilecek son bileşeni süperegodur. Freud'a göre süperego, beş yaş civarında ortaya çıkmaya başlar. Süperego, ebeveynlerimizden ve toplumdan edindiğimiz içselleştirilmiş ahlaki standartları ve idealleri tutar. Süperego, karar vermek için yönergeler sağlar.

Süperegonun iki bölümü vardır:

1. Vicdan, ebeveynler ve toplum tarafından kötü olarak görülen şeyler hakkında bilgi içerir. Bu davranışlar genellikle yasaktır ve kötü sonuçlara, cezalara veya suçluluk ve pişmanlık duygularına yol açar.
2. Ego ideali, egonun arzu ettiği davranışlar için kuralları ve standartları içerir.

Süperego, davranışlarımızı mükemmelleştirmeye ve uygarlaştırmaya çalışır. İd'in kabul edilemez tüm dürtülerini bastırmaya çalışır ve egonun gerçekçi ilkeler yerine idealist standartlara göre hareket etmesini sağlamaya çalışır. Süperego bilinçli, bilinç öncesi ve bilinçdışında bulunur.^{[11], [12]}

İd, Ego ve Süperego Birbiriyle Nasıl Etkileşir?

İd, ego ve süperego hakkında konuşurken, bunların açıkça tanımlanmış sınırları olan üç ayrı varlık olmadığını hatırlamak önemlidir. Bu yönler dinamiktir ve bireyin genel kişiliğini ve davranışını etkilemek için her zaman etkileşim halindedir. Birbiriyle rekabet halinde olan birçok güçle, id, ego ve süperego arasında nasıl bir çatışmanın ortaya çıkabileceğini görmek kolaydır. Freud, bu düello eden güçere rağmen egonun işlev görme yeteneğine atıfta bulunmak için ego gücü terimini kullandı. İyi bir ego gücüne sahip bir kişi bu baskıları etkili bir şekilde yönetebilirken, çok fazla veya çok az ego gücüne sahip bir kişi boyun eğmez veya yıkıcı olabilir.^[13]

Freud'a göre, sağlıklı bir kişiliğin anahtarı id, ego ve süperego arasındaki dengedir. Ego, gerçekliğin, id'in ve süperegonun talepleri arasında yeterince ılımlılık yapabilirse, sağlıklı ve uyumlu bir kişilik ortaya çıkar. Freud, bu unsurlar arasındaki dengesizliğin uyumsuz bir kişiliğe yol açacağına inanıyordu. Örneğin, aşırı baskın bir kimliğe sahip bir kişi dürtüsel, kontrol edilemez ve hatta suçlu olabilir. Böyle bir kişi, davranışlarının uygun, kabul edilebilir veya yasal olup olmadığı konusunda hiçbir endişe duymadan en temel dürtülerine göre hareket eder. Öte yandan, aşırı baskın bir süperego, aşırı derecede ahlaki ve yargılayıcı bir kişiliğe yol açabilir. Süperego tarafından yönetilen bir kişi, kötü veya ahlaksız olarak algıladığı hiçbir şeyi veya hiç kimseyi kabul edemeyebilir.^{[14], [15]}

İd, Ego ve Süperegonun Eleştirisi

Birçok psikanalist, Freud'un ileri sürdüğü "psişenin üçlü yapısı" fikrini reddetmiştir.^[16] İki önemli örnek, Carl Jung ve Alfred Adler'dir. Freud'un ilk takipçilerinden biri olan Jung, sonunda ayrı bir analitik psikoloji okulu geliştirmiştir. Freud'la olan temel kırılma noktası, psişenin bilinçdışı bölümünün doğası, özellikle de id'in içeriğiydi. Jung, bilinçdışımızın kişisel bir parçasının yanı sıra "kolektif bilinçdışı" dediği bir şeyin olduğuna inanıyordu. Jung'a göre bilinçdışı, bastırmayı gerektiren dürtülerden oluşan salt biyolojik değil, daha çok insanlık tarihinin ruhsal mirası olan kadim bilgeliğin bir deposuydu. Ayrıca Jung, Persona (süperegoya benzer özelliklere sahip bir arketip) terimini ileri sürdü ve Freud'un ego ve süperego arasındaki ayrımını reddetti.

Freud'un bir başka eski öğrencisi olan Alfred Adler de bireysel psikoloji olarak bilinen kendi yaklaşımını geliştirdi. Aşağılık duygularının ve önem kazanma çabasının insan yaşamının motive edici güçleri olduğuna inanıyordu. Böylece, Jung gibi, Freud'un birincil motivasyon kaynağı olarak biyolojik dürtülere, özellikle cinsel arzuya yaptığı vurguyu reddetmiştir.

Freud'un üçlü kuramındaki en büyük sorun, id'nin (bilinçdışının) insan ruhunun en önemli parçası olduğu iddiasıdır. Özellikle sorunlu olan, id'in dürtü ve içgüdülerinin oynadığı baskın role yaptığı vurgu ve tüm insan davranışlarının birincil temeli olarak cinsel dürtü konusundaki özel takıntısıdır. R.C. Tallis'in Freud'u Gömmek (Burying Freud) başlıklı makalesinde söylediği üzere:^[17]

Bu insanlık görüşü, yalnızca küçültücü bir yorum olmakla kalmaz; aynı zamanda insanı fikren yoksullaştıran bir yorumdur.

Freud'un insanı, mekanik olarak bilinçsiz dürtüler ve içgüdüler tarafından yönetilen başka bir hayvan türü olarak gördüğü görüşü, psikologlar arasında genel olarak yetersiz bulunmuştur. R. Webster'in Freud Neden Hatalıydı: Günah, Bilim ve Psikoanaliz (Why Freud Was Wrong: Sin, Science and Psychoanalysis) başlıklı kitabında da yazdığı üzere, psikologların önemli bir bölümüne göre Freud'un "tüm sırları tek bir anahtarla açma" girişimi, insan doğasını ve davranışını büyük ölçüde basitleştirmiştir.^[18]

Freud'un teorisinin id, ego ve süperego üçgeni, halk arasında özellikle popülerleşmiştir; ne yazık ki bu popülerlik, talihsiz sonuçlara yol açmıştır: Çok küçük bir çocuğun bile (anlamasa bile) cinsel dürtü ve arzularının olduğu fikri, çocuk tacizcileri ve istismarcıları tarafından bahane olarak kullanılmıştır. Spektrumun diğer tarafında, tüm psikolojik sorunlarımızı bastırılmış cinsel arzulara bağlamak, psikanalize giren hastaların hatırladığı, çocukluklarına ait cinsel istismar vakalarının aslında hiç yaşanmadığı, bunların hayal ürünü olduğuyla ilgili suçlamalara neden olmuştur.

Sonuç

Bununla birlikte, bu tür eleştirilere rağmen, Freud'un zihnin monolitik veya homojen olmadığına dair temel fikri, psikolojide büyük gelişmelere yol açmıştır ve insan doğasını anlamamız üzerinde muazzam bir etkiye sahip olmaya devam etmektedir.

Geride bıraktığımız yıllarda, özünde "bildiğimizi bilmek" anlamına gelen üstbiliş (İng: "metacognition") hakkında bol miktarda araştırma yapılmıştır.^[19] Bir diğer deyişle "üstbiliş", bilinçli düşünce süreçlerimizin farkında olmaya verdiğimiz isimdir. Bunun bir örneği, bir yarışma programında cevabından ne kadar emin olduğu hakkında bir yargıda bulunan bir yarışmacıdır; çünkü yarışmacı, "emin olduğunu" veya "son kararı" olduğunu söylemeden önce, kendi düşünceleri hakkında düşünür.

Freud'un süperego kavramı tam olarak üstbilişle ilgili değildi; daha ziyade etik bir rol oynayarak, id ve egoyu ahlaki kurallara uymaya teşvik ediyordu. Ancak bilişsel psikolog Axel Cleeremans gibi araştırmacılar, Freud'un İd-Ego-Süperego üçlemesinin modern sinirbilimin sahalarından biri olan Bilinçdışı-Bilinç-Üstbiliş yapısıyla eşleştiğine dikkat çekiyorlar. Cleeremans şöyle diyor:^[20]

İd, bugün bilinçdışı dediğimiz şeydir. Yani beynimizde bir yerlerde bulunan ve bilişsel veri işlemeyi etkileyen, ancak bilinçli farkındalığa açık olmayan geniş bir temsil deposu olduğu fikridir. Süperego, bir anlamda üstbilişle ilişkilidir. Birinci dereceden farkındalığa ek olarak, uyanır uyanmaz sahip olduğumuzu fark ettiğimiz film şeridi ve gün boyunca deneyimlediğimiz duyum ve düşünce alanımızla bağlantılıdır. Süpergo, bunlara ek olarak, bir görüntüleme ve kontrol sistemimiz olduğunu söyler.

Bana kalırsa Freud'un çalışmalarının çoğunun, bugün bilimsel bir değeri ve karşılığı var. Bence Freud, tamamen hatalı bir şekilde itibarsızlaştırıldı. Freud'un ünü, onun fikirleriyle hiçbir ilgisi olmayan bir şekilde, çeşitli siyasi nedenlerle gözden düştü. Örneğin, Freud'un cinsellik ve kadınlar üzerine çalışmaları büyük ölçüde çürütülmüşken, geniş bir perspektiften bakıldığında çalışmalarının içeriğinde hala önemli bir değer vardır. Bence Freud'un fikirlerinin özü halen geçerlidir.