Hematopoetik Kök Hücre Nakli Nedir? Kök Hücre Nakli İçin Bağışçı Olmak Neden Önemlidir?

Hematopoetik kök hücre nakli (İng: "hematopoietic stem cell transplantation"), bir hastaya kendi vücudundan veya başka bir kişinin vücudundan alınan hematopoetik kök hücrelerin belirli işlemler sonucunda nakledilmesidir. Hematopoetik kök hücreler, kemik iliğinde bulunan kök hücrelerdir. Kök hücreler, çok hücreli canlılarda bulunan ve henüz spesifik bir dokuya ait hücrelere dönüşmemiş olan özel hücrelerdir. Örneğin kanımızda bulunan bazı alyuvar, akyuvar ve trombositler, hematopoetik kök hücrenin bölünmesi ve değişimi ile oluşturur.

Hastaya nakledilen yeni hematopoetik kök hücreler, daha önceden var olan hematopoetik sistemin yerine başka bir hematopoetik sistem oluşumunu sağlar. Hematopoetik kök hücre nakli, birçok hastalık için birincil tedavi yoludur:^{[1], [2]}

• Belirli kanser türleri,
• Kansızlığa neden olan bazı hastalıklar,
• Doğuştan gelen metabolizma hastalıklarının bazı türleri.

Hematopoetik kök hücre transferiyle tedavi edilebilme ihtimali bulunan hastalıkların bir listesini burada bulabilirsiniz. Ne var ki hâlihazırda var olan hematopoetik kök hücre talebinin sadece %60'ı karşılanabilmektedir. Bir diğer deyişle, hastaların %40'ı hala eşleşme beklemektedir.^[2]

Wikipedia

Hematopoetik Kök Hücre Nakli Şartları Nelerdir?

Bir başkasından hematopoetik kök hücre nakli olabilmesi için insan lökosit antijeni (İng: "human leukocyte antigen" veya kısaca "HLA") uyumu gereklidir. HLA, hücrelerin yüzeyinde bulunan, kişiye özel, kalıtım ile anne ve babadan gelen çok sayıda moleküler (antijenik) yapıdır. HLA molekülleri, bir anlamda hücrenin o kişiye özel olan kimliğidir.^[3] Eğer herhangi birinin vücudunda kendi HLA yapısına uygun olmayan bir hücre bulunursa bağışıklık sistemi tarafından o hücre yok edilmeye çalışılır. Buna bağlı olarak hematopoetik kök hücre naklinde kişinin HLA moleküllerine uyumsuz bir hematopoetik kök hücre verilmesi durumunda, bu hematopoetik kök hücreden gelişen yeni bağışıklık sistemi hücreleri de hastanın hücrelerine saldırır ve onları yok etmeye çalışır. Bu nedenle hematopoetik kök hücre naklinde HLA uyumu çok önemlidir.^[4]

Başkasından yapılan hematopoetik kök hücre nakli için üç yöntem kullanılır.

1. Kemik iliği: Kemik iliği, kuş ve memelilerde hematopoetik kök hücrenin ana üretim merkezidir. Vücutta en çok hematopoetik kök hücrenin bulunduğu yerdir. Kemiklerin içinde bulunur.
2. Periferik kan: Periferik kan, vücutta dolaşan kandır. kolumuzdaki veya bacağımızdaki kan, periferik kandır.
3. Kordon kanı: Kordon kanı, doğumda rahimde ve göbek kordonunda kalan kandır. İçerdiği hematopoetik kök hücre "acemi" olduğundan vücuda uyum sağlayabilir.

Bu yöntemlerin her birinin kendine göre avantaj ve dezavantajları vardır. Doku uyumu tam ise, kemik iliği avantajlıdır; çünkü nakilden sonra yeniden kan yapımının başlama süresi kısadır. Eğer doku uyumu az ise, kordon kanı avantajlıdır; çünkü kordon kanında bulunan kök hücre vücudun mevcut hücrelerine uyum sağlayabilir. Fakat kordon kanından yapılan nakillerde kan yapımının yeniden başlama süresi uzundur.^{[5], [6]}

Akraba Dışı Nakil Süreci

Bir hastanın akraba dışı hematopoetik kök hücre nakline ihtiyacı olduğunda; daha önceden gönüllü olmuş kişiler arasından eşleşme bulunduğunda hala gönüllülüğünün devam ettiği onayı gönüllüden alınır. Daha sonra gönüllüden biraz kan alınarak belli testler yapılır. Testlerde uygun sonuçlar çıkarsa, gönüllüye bir seçme hakkı tanınır (bazen buna doktorlar karar verir):

• Seçenek-1: Gönüllü uyutularak kemik iliğinden kök hücre toplanır.
• Seçenek-2: Gönüllünün kolundan periferik kan alınarak kök hücre toplanır.

Gönüllü seçimini yaptıktan sonra, hematopoetik kök hücre toplanır. Artık gönüllünün (veya "donörün" veya "vericinin") görevi bitmiş olur.

Toplanan kök hücre, soğuk zincir ile alıcıya ulaştırılır. Alıcıya ulaştığında alıcının hematopoetik kök hücreleri kematorapi ile yok edilir ve yeni kök hücre hastaya verilir.^[4]

Kematorapi, bazen hastanın vücudundaki kök hücrenin tamamını yok edemez. Kalan kök hücreler nakilden sonra çoğalmaya devam eder. Bu durumda naklin tekrarlanması gerekir.^[1]

Ururau

Akraba Dışı Nakil Şartları

Verici olmak için belli şartlar gerekir. Bu şartlar ülkeye göre değişiklik gösterebilir. Ülkemizde şartlar şu şekildedir:^{[2], [7]}

1. 18-50 yaş arasında olunmalı (sisteme 50 yaşının altında kayıt yapıldıysa 55 yaşına kadar gönüllülük sürer)
2. Vücut kitle endeksi 0-40 arası olmalı
3. Aşağıdaki hastalıklardan herhangi birine sahip olunmamalı:
4. Kalp hastalıkları
5. Akciğer hastalıkları
6. Hematopoetik sistem hastalıkları
7. Şiddetli böbrek hastalıkları
8. Kan hastalıkları
9. Tromboz
10. Nörolojik bozukluklar
11. Kanser
12. Bulaşıcı hastalıklar
13. Tip 1 ve 2 diyabet (tip 2 diyabet diyet ile kontrol ediliyorsa ve diğer risk faktörleri yoksa kabul edilebilir.)

TÜRKÖK