Eskimo Dili Kandırmacası: Eskimoların Kar İçin 100 Civarında Kelime Kullandığı Doğru Değil!

Birçok bölümün müfredatında bulunan "dile giriş" dersleriyle dilbilim öğrencisi olmayan öğrenciler dilin ve iletişimin gizemli yanlarıyla tanışabilir. İşaret dili kullanan maymunlardan dans eden arılara; "yabani çocuklar"dan beynin sağ ve sol loblardaki işlevlerine; logografik yazılardan Rosetta taşına; kelimelerin söylenişinden Sir William Jones ve Prof. Henry Higgins’e; eşdillilik çizgilerinden Grimm Yasası'na; anlamsız söz öbeklerinden "öfkelice uyuyan renksiz yeşil fikirlere" kadar birçok konunun işlendiği bu derslerde muhakkak göreceğiniz bir konu vardır: Eskimolar ve onların karı tanımlamak için kullandığı kelimeler...

Eminiz ki çoğu akademisyen, son derece hevesli üniversite ikinci sınıf öğrencilerine haklarında pek az şey bildiğimiz bu göçmen Kuzeyli toplumların karı tanımlamak için kullandığı kelimelerin çokluğundan bahsetmiştir. Ancak bu hikâye saçmalıktan ibarettir.

Bu Mit Nasıl Ortaya Çıktı?

Cleveland State Üniversitesi’nde bir antropolog olan Laura Martin de, 1980’li yıllarda araştırma yıllarının bir kısmını Eskimolarla ilgili sürekli ağızdan ağıza dolaşan ve değişen bu miti çürütmeye çalışarak geçirdi. 1982 yılının Aralık ayında düzenlenen yıllık Amerikan Antropoloji Derneği (AAA) toplantısında araştırmasını sunan Martin'i eleştirmenler topa tuttu ve makalesinin dörtte üçünü silmesini istediler. Dört yıllık bir çabanın ardından Martin, AAA dergisinin "Araştırma Raporları" kısmında araştırmasını sunabildi.

Pixabay

Martin'in akademik işgüzarlığı ve dillerin egzotik yönlerini kanıtsızca kabullenmeye ve benimsemeye yönelik popüler hevesi irdelediği bütün bu çabalarına karşın genel kanının değişmediğini; ayda bir (hatta haftada bir) Eskimoların kavramsal düzenine dair yayınların boy gösterdiğini görüyoruz. Karın farklı yoğunlukları ve türleri için yüzlerce kelime; bir kış sözlüğü masalı ve ilkel beyinlerin dünyayı bizden ne denli farklı sınıflandırdığına yönelik mükemmel bir anlatım! Karla ilgili bu kelime bolluğu miti hemen hemen hiçbir kanıta dayanmıyor; bu mit yalnızca antropolojik dilbilimci çevrelerin körüklediği, yanlış temellerle boy göstermiş bir yanılsama.

Bu yanılsamanın kaynağı ise Franz Boas'ın Kuzey Amerika Yerlileri Elkitabı'na (1913) (İng: "The Handbook of North American Indians") yazdığı giriştir.^[3] Bu girişte Boas, yalnızca bağımsız ve yapım eki ile oluşturulan kelimeler arasındaki farka değinmiş; İngilizce'de suyun farklı formlarının (sıvı, göl, nehir, ırmak, çiy, dalga, köpük) başka dillerde "su" köküne yapım ekleri eklenerek ifade edilebileceğini belirtmiştir. Eskimolar da bu çerçevede aput (yerdeki kar), qana (düşen kar), piqsirpoq (savrulan kar) ve qimuqsuq (kar savrulması) köklerine sahiptir. Ancak yazılan bu giriş bölümünden sonra işler, dilbilimle ilgilenen bir yangın denetimcisi olan Benjamin Lee Whorf'un MIT'in Technology Review isimli dergisinde yayınlanan 1940 tarihli "Bilim ve Dilbilim" (İng: "Science and Linguistics") isimli amatör makalesiyle karışmıştır.

Kar kelimemizin bir Eskimo'ya çok kapsayıcı gelebileceğini düşünen, Hartford Yangın Sigorta Şirketi'nde çalışan dilbilimcimiz ilgili makalesinde konu hakkında şunları söylüyor:

Durum ne olursa olsun (yağan kar, yerdeki kar, buz haline gelmiş kar, sulu kar, rüzgarda uçan kar) kullandığımız kelime aynı. Bir eskimo için bütün senaryoları kapsayan böyle bir kelime düşünülemez; yağan kar, sulu kar vb. algı ve işlev temelinde farklılıklara sahiptir ve bir Eskimo bu ve diğer kar türleri için farklı kelimeler kullanır.^[1]

Whorf, bu defalarca yayınlanan ve çok sayıda atıf alan makalesinde Boas'ın ortaya attığı dört kökü en az yediye çıkarmış (1: "yağan", 2: "yerde", 3: "buz haline gelmiş", 4: "sulu", 5: "uçan", 6... 7...); İngilizce anadil konuşucuları hakkında yanlış çıkarımlar yapmıştır; zira kara yumuşak ve beyazken kar, yarı erimiş halde yağarken sulusepken, araba sürmeyi tehlikeli kılacak şekilde yağdığında ise tipi diyoruz. Whorf'un kendi dilinin konuşucularına dair yaptığı bu çıkarımlar, bir Eskimo için neyin "algı ve işlev temelinde farklı olduğuna dair" yaptığı çıkarımlardan daha gerçerli değildir.

Marvin Filmaker

Martin, bu çabalarının yanında yaygın olarak inanılan bu mitin izini dil konulu popüler kitaplarda da sürmüştür; Roger Brown, kaleme aldığı Kelimeler ve Şeyler (İng: "Words and Things") isimli kitapta Whorf'a atıfta bulunarak konuyu ihtiyatsızca topluma taşımış ve gerçekleri çarpıtmıştır. Bu kitaptaki bir diğer ilginç unsur da Brown'ın Boas ve Whorf'un çalışmalarından farklı olarak "Eskimo dilinde kar anlamına gelen üç kelime vardır" ifadesidir; sanıyoruz ki kendisi Whorf'un makalesini tamamen okumamış, yalnızca resimlerine bakmıştır.^[2]

Bu Mit Popüler Kültürde Nasıl Bir Yer Edindi?

Boas'tan (yanlış bir şekilde) Whorf'a, Whorf'tan da Brown aracılığıyla popüler kültüre taşınan bu mit, Brown'un çalışmasını temel alan dördüncü elden kaynaklara yansımaya başlamıştır. Öyle ki Martin, Carol Eastman'ın Dil ve Kültürün Bileşenleri (İng: "Aspects of Language and Culture") isimli makalesinde geçen "Eskimo dillerinde kar anlamına gelen birçok kelime vardır" ifadesinin Brown'ın "üç kelime vardır" ifadesinden yalnızca 6 satırlık bir farka sahip olduğunu tespit etmiştir.^[4]

Ancak üçmüş, dörtmüş, yediymiş, kimin umrunda? Değil mi? Popüler kaynaklar böyle bir mite bir defa ellerini sürdüklerinde bütün engeller ortadan kalkıyor; bu rakamlar "okuyucuya göre" belirlenmeye başlıyor. Öyle ki Lanford Wilson'un 1978 tarihli, 5 Temmuz (İng: "The Fifth of July") isimli tiyatro eserine göre Eskimoların kar için kullandıkları elli tane kelimeleri var; 1984 yılında (yani AAA'daki sunumundan iki yıl sonra) Martin, Adams'ın kaleme aldığı bir "gereksiz bilgiler ansiklopedisinde" eskimoların kar için dokuz; 9 Şubat tarihli New York Times gazetesinde yayınlanan bir yazıda eskimoların kar için yüz; Cleveland TV hava durumu bülteninde ise iki yüz kelimeye sahip olduklarını ifade ettiklerini bildiriyor.

Bu kaynaklar arasından New York Times, konuya 4 yıl sonra geri dönerek bir "düzeltme" yapıyor. 9 Şubat 1988 tarihli sayısının 21. sayfasında, yani gazetelerinin "bilim" bölümünde Jane E. Brody'nin kar tanelerinin oluşumunu konu aldığı yazısı şu sözlerle başlıyor:

Eskimolar kar ve buzu tanımlamak için kırk kelime kullanıyor! Neden mi? Cevaplar Sam Colbeck'te!

Sağolsunlar, dört yıl içinde kar terminolojilerini %50 oranında daraltmışlar. Dokuzmuş, kırk sekizmiş, yüzmüş, iki yüzmüş, kimin umrunda?

Eskimoların Kar İçin 40 Tane Kelimesi Olsun, Sonra?

Bu mitin safça ve abartılarak yayılmasının üzücü taraflarından biri de Arktik bölgede konuşulan bir dilde kar türlerini ifade etmek için çok sayıda farklı kök-kelimeler bulunsa bile bunun ancak boş, önemsiz ve anlamsız bir olgu olacağı gerçeğidir. Zira at yetiştiren kimselerin at türlerine, boyutlarına ve yaşlarına göre kullandıkları farklı farklı kelimeler; botanikçilerin yaprak biçimlerine göre yaptığı isimlendirmeler; iç mimarların leylak renginin farklı tonları için kullandığı farklı kelimeler; tasarımcıların yazı tiplerini ifade etmek için kullandığı türlü türlü kelime var. Bu alanlar özelinde bu farklı kelimelerin kullanılıyor olması dile, düşünceye ve kültüre dair ilgi çekici ayrımlar mı yaratıyor?

Herhangi bir aklıselim insan kötü dilbilim ders kitaplarında Eskimolar hakkında yazılan yazılar gibi bir yazıyı yazıcılar hakkında yazabilir mi? Örnek olarak Paul Gaeng'in Dil İlkelerine Giriş (İng: "Introduction to Principles of Language") kitabındaki güçlü sözleri ele alalım;

Eskimoların kültüründe karın önemi oldukça açıktır... Onlarda kar, İngilizce'de bir kelime ve bir düşünceyi karşılayan konsept küresini birkaç tane birbirinden ayrı sınıfa bölecek kadar önemlidir...^[5]

Şimdi şunu okuduğunuzu hayal edin:

Tasarımcıların kültüründe yazı tipinin önemi oldukça açıktır... Onlarda yazı tipi, Tasarımcı Olmayanlar'da bir kelime ve bir düşünceyi karşılayan konsept küresini birkaç tane birbirinden ayrı sınıfa bölecek kadar önemlidir...

Bunun da yanında şöyle bir düşünüldüğünde Eskimoların kar ile bu kadar ilgilenmesi de çok mümkün görünmüyor. Geleneksel şartlarda avlanan bir Eskimo avcısı için kar, bir sahilde kum gibi arka planın daimi bir öğesi olmalı. Ancak Eskimo miti hakkında ne kadar düşünürsek o kadar dibe batıyoruz.

Sonuç

Laura Martin'in makalesinin son kısımları, Eskimo ve kar hikayesinin bizlere "kaynakların düzgün kullanımıyla, kanıtların düzgün sunumuyla ve hepsinden ötesi çıkarımlarımızı sürekli test ederek entelektüel birikimimizi korumamız gerektiğini" hatırlatmaya yönelik umutlarıyla dolu. Nihayetinde Eskimo kar mitinin bu popülerliği, düşen akademik standartların, daha da önemlisi temelinde anti-entelektüel "Oha!" bilimciliğinin ve bilimsel düşünceye yönelik giderek artmakta olan cehaletin bir kanıtı niteliğinde. Yakın bir zamanda size de "Eskimoların dilinde kar için onlarca, hatta yüzlerce kelime var!" denecek. Siz de bu noktada bu mitin yaşayıp yaşamaması gerektiğine karar vereceksiniz.